اَقْصُری، ابوالحجاج یوسف بن عبدالرحیم بن غُزی قرشی مهدوی (د ٦٤٢ ق / ١٢٤٤ م)، عارف، زاهد و از مشایخ صوفیۀ مصر، منسوب به اقصر، شهری در سواحل شرقی رود نیل. از تاریخ ولادت و جزئیات زندگی او اطلاع دقیقی در دست نیست، تنها می‌دانیم كه ابتدا به شغل دیوانی اشتغال داشته، سپس به تصوف روی آورده، و مرید عبدالرزاق، شاگرد ابومَدین مغربی، شده است (ادفوی، ٧٢٣؛ شعرانی، ١ / ١٥٧). به گفتۀ ادفوی، وی محضر عبدالرحیم ابن حجون (د ٥٩٢ ق) را نیز درك كرده بود (همانجا).
از شاگردان او می‌توان از علی ادفوی، علی بن بدران، شماس سفطی، ابراهیم فاوی، برهان كبیر، بدر دمشقی و مفرّج دمامینی نام برد (ادفوی، همانجا؛ ابن ملقن، ٤٨١).
وی در اقصر درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد (ادفوی، ٧٢٤؛ ابن بطوطه، ١ / ٧٠؛ سیوطی، ١ / ٥١٨؛ ابن ایاس، ١(١) / ٢٧٦؛ شعرانی، همانجا). فرزند او نجم‌الدین احمد پس از درگذشت پدر بر مزار او ضریحی ساخت (ادفوی، ١٥٤؛ ابن‌ملقن، ٤٨٢؛ شعرانی، همانجا). به سبب اعتقادی كه مردم در زمان حیات اقصری به وی یافته بودند، پس از درگذشت او نیز بسیاری به زیارت مزار وی می‌آمدند (نك‌ : ادفوی، ٧٢٤؛ ابن ملقن، ٤٨١؛ نبهانی، ٢ / ٥٣١). كراماتی به او نسبت داده‌اند و به معراج او در شب نیمۀ شعبان معتقدند و همه ساله این شب را جشن می‌گیرند (ادفوی، ابن ملقن، همانجاها؛ نیز نك‌ : نویری، ١ / ١٣).
از سخنانی كه از اقصری در كتب صوفیه نقل شده، چنین بر می‌آید كه او اهل وجد و سماع بوده، و در حال وجد به شعر سرودن نیز می‌پرداخته است (نك‌ : شعرانی، ١ / ١٥٨- ١٥٩).
تنها اثری كه از اقصری باقی مانده، ارجوزه‌ای است در توحید شامل ٣٢٨‘١بیت متضمن اصول دین و ادلۀ توحید كه ابوعلی عمر بن ابی عبدالله سكونی اشبیلی، شرحی بر ابیات آن نوشته است. نسخۀ خطی این منظومه در كتابخانۀ عمومی رباط، و شرح آن در دارالكتب مصر موجود است ( خدیویه، ٧ / ٢٣٦؛ علوش، ١(٢) / ٢٤٩).

مآخذ

ابن ایاس، محمد، بدائع الزهور فی وقائع الدهور، به كوشش محمد مصطفى، قاهره، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛ ابن بطوطه، رحلة، به كوشش محمد عبدالمنعم عریان، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛ ابن ملقن، عمر، طبقات الاولیاء، به كوشش نورالدین شریبه، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦م؛ ادفوی، جعفر، الطالع السعید، به كوشش سعد محمد حسن، قاهره، ١٣٨٦ ق / ١٩٦٦ م؛ خدیویه، فهرست؛ سیوطی، حسن المحاضرة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، داراحیاء الكتب العربیه، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛ شعرانی، عبدالوهاب، الطبقات الكبرى، قاهره، ١٣٧٤ ق / ١٩٥٤ م؛ علوش، ی. س. و عبدالله رجراجی، فهرس المخطوطات العربیة، پاریس، ١٩٥٤ م؛ نبهانی، یوسف، جامع كرامات الاولیاء، به كوشش ابراهیم عطوه عوض، دارالفكر، ١٤٠٩ق / ١٩٨٩ م؛ نویری، محمد، الالمام، به كوشش اتین كومب و عزیز سوریال عطیه، حیدرآباددكن، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م.

ابوالفضل ابراهیمی