بَدَخشی، محمد امین (ز١٠٢٠ق/ ١٦١١م)، فرزند علی‌الدین جهانگیر، از صوفیان نقشبندیۀ مجددیۀ سدۀ١١ق. از آنجا که وی بیشتر عمر خود را بیرون از هند گذرانیده، تذکره‌نویسان شبه‌قاره کمتر از او یاد کرده‌اند.
وی در بدخشان متولد شد و پس از خرابی زادگاهش در اثر هجوم ازبکان و فوت پدر و مادر، رهسپار هند گردید. در لاهور ابتدا با شیخ آدم بنوری (د١٠٥٣ق/ ١٦٤٣م) آشنا شد؛ سپس به وسیلۀ وی دست ارادت به خواجه محمد معصوم سرهندی (د ١٠٧٩ق/ ١٦٦٨م)، فرزند و جانشین شیخ احمد سرهندی مؤسس سلسلۀ نقشبندیۀ مجددیه داد (سرهندی، ٢/ ٣١، ٣٣). بدخشی در ١٠٥٠ق/ ١٦٤٠م در سرهند اقامت داشت و همراه غلام محمد، فرزند شیخ آدم بنوری در جلسات درس خواجه محمد سعید، خواجه محمد معصوم و شاه محمد ﭔﺤﭕﻰ (فرزندان شیخ احمد سرهندی) حاضر می‌شد (همو، ٢/ ٣٠-٣١). وی در١٠٥١ق همراه شیخ آدم بنوری رهسپار مکه شد و تا ١١٠٢ق/ ١٦٩١م در آنجا ماند، سپس به مصر رفت و در آنجا درگذشت (ﻧﻜ : همو، ٢/ ٣٢، ٣٣).

آثار

بدخشی در ضمن سفرهای خود از استادان بزرگی بهره‌مند شد و آثاری تألیف نمود که نسخه‌هایی از آنها موجود است، از جمله:
١. منقاب‌ الحضرات (یا مناقب احمدیه، حضرات احمدیه، مناقب آدمیه)، که تذکره‌ای است دربارۀ زندگی و اقوال مشایخ نقشبندیۀ مجددیه، شیخ احمد سرهندی و فرزندانش. این کتاب به زبان فارسی است و دارای یک مقدمه و ٣ مطلب و ١١ باب و خاتمه است (نقوی، ٧٤٤؛ مزوی، خطی...،١١/ ٩٠٦، ١٢/ ٢٣٣١؛ احمد،٦٤٧؛ استوری، (I(٢)/ ٩٩١-٩٩٢. ترجمۀ اردوی این اثر در ١٩٤٠م در لاهور به چاپ رسیده است.
٢. نتایج‌ الحرمین، در ٣ جلد، که جلد اول آن تفسیر صوفیانه‌ای از سورۀ فاتحه، جلد دوم در کرامات شیخ بنوری و جلد سوم در شرح احوال اوست (منزوی، همان، ١/ ٩٢، ٩٣، ١١/ ٩٠٦، ٩٠٧، ١٢/ ٢٣٤٨).
٣. کرامات آمدیه، که زندگی‌نامۀ شیخ آدم بنوری و احتمالاً جلد سوم نتایج‌الحرمین است (منزوی، فهرستواره...، ٣/ ٢٣١٦، خطی، ٣/ ٢٠٤٠، ١١/ ٩٠٥، ١٢/ ٢٣٠١؛ نیز ﻧﻜ : اته، I/ ٣١٧).
٤. المفاوضة بین‌الانسان و الکعبة، که شرح گفت‌وگو و مناظره‌ای است میان شیخ آدم بنوری و شیخ احمدقشاشی در برتری کعبه یا انسان مؤمون و انبیاء. این کتاب به فارسی است (منزوی، همان، ٣/ ١٩٥٩-١٩٦٠).
٥. نکات‌ الاسرار، که اصل آن از شیخ آدم بنوری است و بدخشی آن را در ٤ فصل گردآوردی و تدوین کرده است (همان، ٣/ ٢٠٧٨، ١١/ ٩٠٥، فهرست...، ٢/ ٨٤٣).
٦-٩. فقه ضروریه در مذاهب اربعه؛ مناسک‌ الحج و العمرة و فضائلها و آداب‌ الزیارات، منتخب احادیث جوامع و مسانید حضرات؛ اختصار التاریخ فی فضایل‌ الحرمین‌ الشریفین (دانشنامه...، ٢/ ٤٧٦).

مآخذ

احمد، ظهورالدین، «اولیاء کرام کی تذکری»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، لاهور، ١٩٧١م؛
ج ٤؛
دانشنامۀ جهان اسلام، تهران، ١٣٧٥ش؛
سرهندی، محمداحسان، روضة ‌القیومیة، به کوشش اقبال احمد فاروقی، لاهور، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
منزوی خطی مشترک؛
همو، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج بخش، اسلام‌آباد، ١٣٥٧-١٣٦١ش؛
هو، فهرستوارۀ کتابهای فارسی،‌ تهران، ١٣٧٦ش؛
نقوی، علیرضا،‌ تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، تهران، ١٣٤٣ش؛
نیز:

Ethé, H., Catalogue of Perisan Manuscripts in the Library of the India office, Oxford, ١٩٠٣;
Storey, C. A., Persian Literature, Londen, ١٩٧٢.
غلامعلی آریا