اَبوعَلیِ رودْباری، محمد بن احمد (احمد بن محمد) بن قاسم (د ٣٢٢ ق / ٩٣٤ م)، صوفی و عارف. در نام وی اختلاف است: سلمی، به نقل از خواهرزادۀ وی، نام او را احمد ذکر کرده است (ص ٣٦٢؛ نیز نک‌ : ابونعیم، ١٠ / ٣٥٦؛ قشیری، ٤١٦؛ سبکی، ٣ / ٤٨)، اما خطیب بغدادی، ضمن استناد به نوشته‌هایی از خود وی، نام محمد را صحیح می‌داند (١ / ٣٢٩-٣٣٠؛ نک‌ : سمعانی، ٦ / ١٨٨؛ ابن اثیر، ٢ / ٤١). نام حسن‌ بن همام نیز که در برخی مآخذ آمده است (نک‌ : ابن زیّات، ٢٣٦؛ سخاوی، ٣٤٢)، درست به نظر نمی‌رسد؛ چنانکه مآخذ کهن‌تر به نادرستی آن اشاره داشته‌اند (خطیب، ١ / ٣٣٠؛ انصاری، ٣٧٤؛ قس: ذهبی، ١٤ / ٥٣٥). نسبت رودباری نیز دانسته نیست که که دقیقاً مربوط به کدام ناحیه است: برخی مانند سمعانی، او را به رودبار در ناحیۀ طوس نسبت داده‌اند (٦ / ١٨٧) و برخی دیگر گفته‌اند که او منسوب به رودبار از نواحی بغداد بوده است (ابن‌قیسرانی، ١٩٥). از انتساب او به رودبار در ناحیۀ جبال نیز سخن به میان آمده است (قزوینی، ٣٧٣). با آنکه نمی‌توان در باب هیچ یک از این موارد اطمینان حاصل کرد، اما تصریح به بغدادی بودن او در مآخذ، این احتمال را که وی از رودبار بغداد بوده باشد، تقویت می‌کند (نک‌ : خطیب، سلمی، همانجاها؛ یاقوت، ٢ / ٨٣١). همچنین او را از تبار بزرگان و وزیران ایران عصر ساسانی دانسته (خطیب، همانجا؛ انصاری، ٣٧٣؛ هجویری، ١٩٧) و سلسله نسبِ وی را تا کسری رسانده‌اند (خطیب، سلمی، همانجاها).
ابوعلی نخست در سلک مریدان جنید درآمد (جامی، ٢٠٠) و به گفتۀ خودش، اصول طریقت را از جنید، فقه را از ابوالعباس ابن سُریَج، ادبیات را از ثعلب و حدیث را از ابراهیم جَربی فرا گرفت (سلمی، ٣٦٩؛ قشیری، همانجا). وی در بغداد و شام با بزرگان صوفیه همچون ابوالقاسم جنید، ابوالحسین نوری، ابوحمزۀ بغدادی و ابوعبدالله ابن الجلاء دیدار کرد و از آنان بهره یافت (سلمی، ٣٦٢)، سپس راهی مصر شد و در همانجا سکنی گزید (همو، خطیب، همانجاها). ابوعلی علاوه بر مقام طریقتی، حافظ حدیث، فقیه و ادیب نیز بود (سلمی، ابن اثیر، همانجاها)، چنانکه او را به جامعیت در علم شریعت و حقیقت ستوده‌اند (خطیب، ١ / ٣٣١؛ انصاری، ٣٧٥). از شاگردان او می‌توان به ابوعلی کاتب، خواهرزاده‌اش ابن عطا، محمد بن عبدالله رازی، احمد بن علی وجیهی، معروف زنجانی و ابن خفیف اشاره کرد (دولتشاه، ١٤٧؛ ذهبی، ١٤ / ٥٣٦؛ دیلمی، ٦٠).
از میان گفته‌هایی که به ابوعلی نسبت داده‌اند، به نکاتی که او را دارای عقاید ممتازی نشان دهد، برنمی‌خوریم؛ اما سخنانی که در باب سماع گفته، با گرایشی که به فقه و حدیث داشته است، نشان می‌دهد که طریقت را در حدود شریعت می پسندیده، چنانکه سماع را چون دم شمشیر شمرده و گفته است که انحراف در آن موجب سرنگونی در آتش می‌شود (نک‌ : سرّاج، ٢٩٩؛ قشیری، ٣٤٨؛ نیز نک‌ : سلمی، ٣٦٤؛ ابونعیم، همانجا). از قول او آورده‌اند که در تعریف صوفی گفته است: صوفی آن است که صوف پوشد بر صفا و بچشاند نفس را طعم جفا و بیفکند دنیا را از پس قفا و سلوک کند به طریق مصطفی (ص) (خطیب، ١ / ٣٣١-٣٣٢). گرچه به گفتۀ کلاباذی (ص ٣١) و خطیب بغدادی (١ / ٣٢٩)، ابوعلی تصانیف نیکویی در تصوف داشته، ولی امروز از او کتاب مستقلی برجای نمانده است، تنها سراج به نوشته‌ای به خط وی، دربارۀ جنید اشاره دارد (ص ١٨١). تذکره‌نویسان عبارات پراکندۀ بسیار و کلمات حکمت‌آمیز و نیز اشعاری به عربی از او نقل کرده‌اند (نک‌ : ابونعیم، ١٠ / ٣٥٧؛ سلمی، ٣٦٤- ٣٦٨). کراماتی نیز بدو منسوب است (نبهانی، ١ / ٤٨٥).
ابوعلی رودباری در مصر درگذشت (سلمی، ٣٦٢؛ ابونعیم، ١٠ / ٣٥٦) و در گورستان قَرافه نزدیک مزار ذوالنون مصری مدفون شد (ابن زیّات، ٢٣٦؛ سخاوی، ٣٤٢).

مآخذ

ابن اثیر، علی، اللباب، بیروت، دارصادر؛
ابن زیّات، محمد، الکواکب السیارة فی ترتیب الزیارة، مصر، ١٣٢٥ ق / ١٩٠٧ م؛
ابن قیسرانی، محمد، الانساب المنفقة، به کوشش دیونگ، لیدن، ١٨٦٧ م؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الاولیاء، مصر، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
جامی، عبدالرحمن، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ ش؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، تهران، ١٣٣٨ ش؛
دیلمی، ابوالحسن، سیرة الشیخ الکبیر، ترجمۀ فارسی رکن‌الدین یحیی‌ بن جنید شیرازی، به کوشش ا. شیمل ـ طاری، تهران، ١٣٦٣ ش؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و اکرم بوشی، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبری، به کوشش محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٨٥ ق؛
سخاوی، علی، تحفة الاحباب و بغیة الطلاب، به کوشش محمود ربیع و حسن قاسم، قاهره، ١٣٥٦ ق / ١٩٣٧ م؛
سرّاج طوسی، عبدالله، اللمع فی التصوف، به کوشش نیکلسون، لیدن، ١٩١٤ م؛
سلمی، محمد، طبقات الصوفیة، به کوشش یوهانس پدرسن، لیدن، ١٩٦٠ م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالرحمن معلمی، حیدرآباد دکن، ١٣٨٦ ق / ١٩٦٦ م؛
قزوینی، زکریا، آثارالبلاد و اخبارالعباد، بیروت، ١٤٠٤ ق؛
قشیری، عبدالکریم، الرسالة القشیریة، به کوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه‌جی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
کلاباذی، محمد، التعرف لمذهب اهل التصوف، به کوشش عبدالحمید محمود و طه عبدالباقی مسرور، قاهره، ١٣٨٠ ق / ١٩٦٠ م؛
نبهانی، یوسف، جامع کرامات الاولیاء، به کوشش ابراهیم عطوه عوض، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
هجویری، علی، کشف المحجوب، به کوشش ژوکوفسکی، تهران، ١٣٥٨ ش؛
یاقوت، بلدان.

عباس مصلائی‌پور