دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٨٤ - بایزید رومی

بایزید رومی

بایَزیدِ رومی، شاعر و عارف ترک قرن ١٠ق/ ١٦م که به بایزید خلیفةبن عبدالله، بایزید درویش و بایزیدثانی نیز شهرت دارد. وی از خلفای جمال‌الدین خلوتی و از مشایخ دورۀ سلطانی بایزید دوم بوده است. تاریخ ومحل تولد وی به درستی معلوم نیست، دربارۀ گذشتش نیز منابع سالهای متفاوتی را ذکر کرده‌اند، ولی چون گفته‌اند که تألیف یکی از آثارش با عنوان سرّجانان در ٩٢٢ق/ ١٥١٦م بوده («دائرةالمعارف دیانت»، v/ ٢٤٢)، می‌توان گفت که بعد از این تاریخ درگذشته است، هرچند که بغدادی وفات او را در حدود سال ٩١٠ق ضبط کرده است (١/ ٢٣٠).
بایزید رومی به اشارۀ مرشدش جمال‌الدین خلوتی که به نام خلیفه چلبی مشهور بود، به ادرنه آمد و در آنجا ساکن شد. برای وی در قبرستان قییق تکیه‌ای ساختند و برای مصارف و مخارج تکیه، روستایی نیز وقف آن شد (بروسه‌لی، ١/ ٤٠؛ بغدادی، همانجا؛ ثریا، ٢/ ٧؛ «دائرةالمعارف زبان...»، I/ ٣٥٧).
بایزید در علوم ظاهر تبحر داشت و به آداب خانقاهی و معارف صوفیانه آگاه بود و تأثیر کلاتمش پیروان بسیاری را به سوی او جلب کرده بود. او نزد خلیفه چلبی طی طریق کرد و به سبب ارادتش به بایزید بسطامی، لقب بایزیدثانی را برای خود برگزید (سعدالدین، ٢/ ٥٩٥؛ طاش‌کوپری‌زاده، ٣٦٨؛ «دائرةالمعارف دیانت»، همانجا).
از بایزید رومی اشعاری نیز به‌جای‌مانده که وی در آنها آراء و عقاید مهم تصوف را به زبانی روشن و رسا بیان می‌کند. وی در اشعار خود به فنون و صنایع شاعری، و حتێ به وزن و قافیه توجهی ندارد و شعر را وسیله‌ای برای بیان افکار و نظریات خود دانسته است («دائرةالمعارف زبان»، همانجا).
یکی از مریدان بایزید به نام محیی اثری دارد با عنوان دایرۀ جهان‌نما که در آن برخی نکات و اطلاعات راجع به بایزید رومی را به دست می‌دهد. نسخه‌ای از این اثر به شمارۀ ٥٣٣‘١ در کتابخانۀ دانشگاه استانبول نگهداری می‌شود («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا).
از بایزید رومی آثاری به نظم و نثر برجای مانده است: سرجانان، منظومه‌ای است به ترکی در بیش از ٥٠٠‘٥ بیت در تصوف که تحت تأثیر آراء عرفانی محیی‌الدین ابن عربی سروده شده است. وی در این منظومه ضمن توضیح موضوعات عارفانه، به شرح و بیان سخنان برخی صوفیان مشهور نیز پرداخته است. نسخه‌های خطی این اثر در کتابخانۀ دانشگاه استانبول نگهداری می‌شود (دائرةالمعارف زبان»، «دائرةالمعارف دیانت»، همانجاها). سجنجل الارواح، تفسیری است بر سورۀ فاتحه که نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ سلیمانیه نگهداری می‌شود (حاجی‌خلیفه، ٢/ ٩٨٠؛ بروسه‌لی، نیز «دائرةالمعارف دیانت»، همانجاها). بیان الاسرار للاحرار فی بوادی الملک الجبار الغفار، حاشیه بر انوار التنزیل بیضاوی. حاشیةعلێ فصوص الحکم، رسالةالوجود. شرح النصوص. طورسینا. شرح فصوص‌الحکم (بروسه‌لی، همانجاها).

مآخذ

بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق/ ١٩١٥م؛
بغدادی، هدیه؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ق؛
حاجی خلیفه، کشف؛
سعدالدین، محمد، تاریخ‌التواریخ، استانبول، ١٢٧٩ق؛
طاش‌کوپری‌زاده، احمد، الشقائق النعمانیة، به کوشش احمد صبحی فرات، استانبول، ١٤٠٥ق؛
نیز:

Türk dili ve edebiyati ansklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧;
Türkiye diyanet vakfi Islâm ansklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
لیلا رحیمی بهمنی