بُرْهانْپوری، محمد بن فضل‌الله (٩٥٢- ١٠٢٩ ق / ١٥٤٥-١٦٢٠ م)، از عارفان طریقۀ چشتیۀ برهانپور. نسب او به ابوبكر صدیق می‌رسید و چون اجدادش از جونپور بودند، با نسبت جونپوری نیز از او یاد شده است. وی در احمدآباد گجرات زاده شد و در كودكی پدرش را كه از عارفان مشهور عصر خود بود، از دست داد (غلام‌سرور، ١ / ٤٥٦؛ عبدالقدوس، ٢٨٤؛ اكرام، ٣٩٥-٣٩٦؛ نیز نك‌ : عبدالحی، ٥ / ٣٦٢-٣٦٣؛ غوثی شطاری، ٥٢٣-٥٢٤).
محمد پس از درگذشت پدر، به خدمت شیخ صفی گجراتی درآمد و از دست او خرقه پوشید (عبدالحی، ٥ / ٣٦٣)؛ سپس راهی زیارت حرمین شریفین شد و ١٢ سال در سرزمین حجاز به سر برد و در همین دوران با شیخ علی بن حسام‌الدین متقی آشنا شد و از مصاحبت او بهره‌های بسیار برد. وی پس از بازگشت به احمدآباد همسر گزید و نزد شیخ وجیه‌الدین ابن نصرالله علوی گجراتی كه از علما و مدرسان مشهور بود، به شاگردی پرداخت. سپس به زمرۀ مریدان شیخ محمدماه جونپوری كه از مریدان پدرش بود، پیوست. چندی بعد برای گرفتن امانتی كه از پدرش نزد شیخ محمد اسیری بود، به مالوه (اسیر) رفت و در آنجا یك چند در خدمت شیخ ابومحمد خضرتمیمی به كسب و تكمیل معارف صوفیانه مشغول شد و سرانجام به قصد اقامت در برهانپور، مالوه را ترك گفت. وی در آنجا مسجد و خانقاهی تأسیس كرد و به تدریس علوم و ارشاد مریدان پرداخت و شاگردان بسیار تربیت كرد و خود در شمار مشایخ بزرگ چشتیه درآمد (غوثی شطاری، ٥٢٣؛ غلام‌سرور، عبدالحی، همانجاها؛ اكرام، ٣٩٦).
برهانپوری اهل زهد و تقوا بود و خوف و محاسبۀ نفس بر احوال او غلبه داشت. او به وجد و سماع راغب نبود و بر پیروی از سنت رسول الله (ص) تأكید می‌ورزید (محبی، ٤ / ١١٠؛ غوثی شطاری، همانجا). علاقه و عشق او به پیامبر (ص) زبانزد بود و همواره آرزوی زیارت مرقد آن حضرت را در دل داشت و نیز هر ساله ثلث فتوحی (نذر و مانند آن) را كه به او می‌رسید، به مدینه می‌فرستاد (همانجا؛ غلام‌سرور، ١ / ٤٥٦-٤٥٧).
برهانپوری از پیروان عقاید محیی‌الدین ابن عربی، و قائل به وحدت وجود بود و در این زمینه كتاب التحفة المرسلة الی النبی (ص) را نیز تألیف كرد (محبی، همانجا).
از مریدان شیخ فضل‌الله برهانپوری می‌توان شیخ احمد دیوبندی و سید محب‌الله مانكپوری را نام برد (كشمی، ٣٨٢؛ رضوی، II / ٢٣٧, ٢٤٠). وی در ٧٧ سالگی در برهانپور درگذشت و در همانجـا به خاك سپرده شد (محبی، ٤ / ١١١؛ نیز نك‌ : غوثی شطاری، همانجا).

آثار

از برهانپوری این آثار برجای مانده است:
١. التحفة المرسلة الی النبی (ص)، كه مهم‌ترین اثر اوست. وی تألیف این كتاب را كه به زبان عربی است، در ٩٩٩ ق به پایان رسانده است. التحفة المرسلة را نورالدین رایزی (راندیری) كه خود هندی تبار بود، به زبان مالایایی ترجمه كرده است. از این اثر ترجمه‌ای نیز به زبان فارسی موجود است (نك‌ : اكرام، ٣٩٦-٣٩٧؛ بغدادی، ١/٢٥٧؛ محبی، همانجا؛ آصفیه، ٢/٤٨١؛ نوشاهی، ١٤٩-١٥٠؛ بانكیپور، XXVI/٣٣-٣٤؛ آربری، شم‌ ١٣٨٣؛ نیز نك‌ : رضوی، II/٢٨؛ GAL, II/٥٥١;
GAL, S, II/٦١٧). مؤلف خود شرحی با عنوان الحقیقة الموافقة للشریعة بر این اثر نوشته است (عبدالحی، ٥ / ٣٦٣؛ محبی، همانجا؛ ایوانف، ٦٠٩-٦١٠).
بر التحفة المرسلة چند شرح دیگر نیز نوشته شده كه از آن جمله است: اتحاف الزكی از ابراهیم كورانی (د ١١٠١ ق/١٦٩٠م)، نخبة المسألة از عبدالغنی نابلسی (د ١١٤٣ ق/١٧٣٠م) و كشف الحجب المسبلة علی خراید التحفة المرسلة از ابوالخیر عبدالرحمان سویدی (د ١٢٠٠ ق/١٧٨٦ م). كلمات المجملات نیز شرحی است به تركی كه به كوشش شیخ محمد الیف افندی در ١٣٤١ ق در استانبول به چاپ رسیده است (خدیویه، ٢/١٤١؛ آلوارت، شم‌ ٢٠٤٣-٢٠٤٠؛ نیز نك‌ : GAL, GAL, S، همانجاها)، و شرح تحفة المرسلة كه شرحی است به فارسی از یكی از معاصران او (نوشاهی، ١٤٨- ١٤٩؛ مركزی، ١٠ / ١٥٧١-١٥٧٢).
٣. حاشیه العجبیة اللامعة، كه شرحی است به فارسی بر لوائح جامی.
٤. وسیلة الى لقاء جمال النبی (ص)، در بیان معراج حضرت رسول (ص) به عربی (نك‌ : آصفیه، ٢ / ٤٨١، ٣ / ٧٥٢).

مآخذ

آصفیه، خطی؛
اكرام، محمد، رود كوثر، لاهور، ١٩٨٦ م؛
بغدادی، ایضاح؛
خدیویه، فهرست؛
عبدالحی، نزهة الخواطر، حیدرآباد دكن، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
عبدالقدوس، «جهانگیر تا اورنگ زیب»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاكستان و هند، به كوشش فیاض محمود و دیگران، لاهور، ١٩٧٢ م، ج ٢؛
غلام سرور لاهوری، خزینة الاصفیا، كانپور، ١٩٢٩ م؛
غوثی شطاری، محمد، گلزار ابرار، به كوشش محمد ذكی، پتنه، ١٩٩٤ م؛
كشمی، محمد هاشم، زبدة المقامات، كانپور، ١٣٠٧ ق؛
محبی دمشقی، محمدامین، خلاصة الاثر، بیروت، دارصادر؛
مركزی، خطی؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزۀ ملی پاكستان كراچی، اسلام‌آباد، ١٣٦٢ ش؛
نیز:

Ahlwardt;
Arberry;
Bankipore;
GAL;
GAL, S;
Ivanow, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٨٥;
Rizvi, A, A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٣.

مرجان افشاریان