اَحْمَدِ خِضْرویۀ بَلْخی، ابوحامد (د ٢٤٠ق/ ٨٥٤م)، از عارفان اهل فتوت خراسان. وی در بلخ پرورش یافت (خواجه عبدالله، ٨٢؛ جامی، ٥٤). از تاریخ ولادت او اطلاعی در دست نیست، اما باتوجه به اینکه عمر او را هنگام وفات ٩٥ سال ذکر کرده‌اند (ابونعیم، ١٠/ ٤٢؛ قشیری، ٤١٠؛ ابن‌جوزی، صفة...، ٤/ ١٦٤)، می‌توان تاریخ ولادت وی را در حدود سال ١٤٥ق دانست.
از جزئیات زندگی، نحوۀ سیر و سلوک و نیز استادان وی آگاهی چندانی دردست نیست. منابع تنها به ذکر نام حاتم اصم (د ٢٣٧ق) به عنوان استاد وی اکتفا کرده، و صالح بن عبدالله باهلی ترمذی را استاد او در تفسیر ذکر کرده‌اند (سلمی، طبقات...، ٨٠؛ قشیری، ٣٩٣؛ هجویری، ١٤٢؛ صفی‌الدین بلخی، ٢١٩)، اما وی با بسیاری از عارفان صاحب نام عصر خویش مصاحبت داشت و برای دیدار ایشان رهسپار نیشابور، بسطام و شهرهای دیگر شد. در این سفرها گاه همسر او، فاطمه ام علی، نیز همراه او بود و حتی برخی از این مسافرتها به تقاضای وی صورت می‌گرفت (ابونعیم، همانجا؛ سهلجی، ١٧٠؛ ابن‌جوزی، تلبیس...، ٣٥٠-٣٥١؛ ذهبی، ١١/ ٤٨٨). فاطمه‌ام علی که از بزرگ‌زادگان بلخ بود و به گفتۀ هجویری «اندر طریقت شأنی عظیم داشت» (ص ١٤٩؛ نیز نک‌ : صفی‌الدین بلخی، ٢٢٦) و کتاب تفسیر روایت می‌کرد (همانجا)، به درخواست خود، همسر احمد شد (هجویری، همانجا؛ عطار، تذکرة...، ٣٤٨-٣٤٩) و پس از آن تمامی دارایی خویش را به مستمندان بخشید (جامی، ٦٢٢؛ قس: صفی‌الدین بلخی، همانجا).
ازجمله مشایخی که احمد بن خضرویه به دیدار آنان نایل آمد، یکی بایزید بسطامی بود و دیگری ابوحفص حداد نیشابوری. به گفتۀ خواجه عبدالله انصاری این دیدارها در سفری که احمد به قصد حج در پیش گرفته بود، صورت گرفت (ص ٨٣). اینکه احمد ابتدا به نیشابور به دیدن ابوحفص رفته است و سپس به بسطام یا برعکس، روشن نیست. به گفتۀ قشیری وی از نیشابور به بسطام رفته (ص ٤١٠)، اما از سخن سلمی چنین برمی‌آید که وی نخست به بسطام نزد بایزید رفته است (همان، ٩٣). در این سفرها جمع کثیری از مریدان نیز ملازم وی بوده‌اند (نک‌ : سهلجی، ٧٢-٧٣؛ عطار، همان، ١٧٥). در دیدار احمد با بایزید، همسر وی نیز حضور داشته است. گویند چون فاطمه به دیدار بایزید آمد «برقع از روی برداشت و با وی سخن گستاخ می‌گفت» و در پاسخ به اعتراض احمد گفت: «تو محرم طبیعت منی و وی محرم طریقت منی» (هجویری، ١٤٩-١٥٠). مفاوضات عرفانی فاطمه در این دیدار و دیدارهای پس از آن بر بایزید تأثیر بسیار نهاد و بارها فاطمه را ستود (سهلجی، ١٧٠؛ هجویری، ابونعیم، همانجاها؛ عطار، همان، ٩٥؛ عطار، همان، ١٧٥، ١٩٩، ٣٥٠-٣٥١) و از وی با عنوان «استاذنا» یاد کرده است (قشیری، همانجا؛ قزوینی، ٣٣٤؛ ذهبی، همانجا). احمد خضرویه افزون بر این با محمد بن علی ترمذی، ابوبکر وراق، ابوتراب نخشبی و یحیی بن معاذ رازی نیز مصاحبت داشته است (سلمی، همان، ٩٣، ٢٠٦، ٢١٢؛ قشیری، ٤٠٠، ٤١٠؛ هجویری، ١٧٩؛ ابن‌ملقن، ٣٧٤؛ عطار، همان، ٤٩) و کسانی چون محمد بن حامد تزمذی و محمد بن فضل بلخی از وی روایت کرده‌اند (سلمی، همان، ٢٢، ٩٣، ٩٤، ٩٥).
به احمد کراماتی نیز منسوب داشته‌اند که حاکی از اعتقاد معاصران وی به اوست (عطار، همان، ٣٥٢-٣٥٣؛ فصیح، ١/ ٣١٥؛ خواندمیر، ٢/ ٢٧٠). حکایاتی نیز دربارۀ روش زندگی، سلوک و جوانمردی او در حق افراد جاهل و خطاکار به کتب ادب و عرفان فارسی راه یافته است (نک‌ : عطار، مصیبت‌نامه، ١٧٦-١٧٧، ١٨٢-١٨٣؛ مولوی، ١/ ٢٦٨-٢٧١).
سرانجام احمد خضرویه در بلخ درگذشت. مزار وی در بیرون دروازۀ نوبهار، سمت جنوبی شهر مخروبۀ بلخ در گورستان بزرگی که به نام وی شهرت دارد، هنوز موجود است. به سبب اعتقادی که مردم به وی داشتند، مدفن او محل زیارت شد (خواندمیر، همانجا؛ صفی‌الدین بلخی، ٢٢٢؛ ابراهیم خلیل، ١٤). امام الحرمین جوینی نیز مردم را به زیارت گور وی فرا می‌خواند (صفی‌الدین بلخی، همانجا). همسر او و نیز برخی از عارفان و شعرا چون محمد بن عمر ضریر بلخی (د ٥١١ق) و اوحدالدین انوری در کنار او به خاک سپرده شده‌اند (همو، ٢٢٦، ٣٤٧؛ دولتشاه، ٦٩). بر مزار وی و همچنین بر مزار همسر او گنبد و بارگاهی نیز بنا شده است (نک‌ : ابراهیم خلیل، ١٤، ١٥).
احمد خضرویه از پیشروان مکتب تصوف خراسان بود و طریقۀ خضرویه را به وی منسوب کرده‌اند (نک‌ : نوشاهی، ١/ ١٥٥). وی از صوفیۀ اهل فتوت بود و رفتاری نزدیک به روش ملامتیه داشت (نک‌ : سلمی، همان، ٩٣؛ ابونعیم، ١٠/ ٤٢؛ هجویری، ١٤٩، ١٥٠-١٥١؛ قشیری، همانجا؛ عطار، تذکرة، ٣٤٨؛ شعرانی، ١/ ٨٢). بایزید دربارۀ وی گفته است: «اگر احمد نبودی، ما ندانستیمی که فتوت چیست» (صفی‌الدین بلخی، ٢٢٠) و از ابوحفص حداد نقل کرده‌اند: «اگر احمد نبودی، فتوت و مروت پیدا نگشتی» (هجویری، ١٥٠-١٥١؛ عطار، همانجا). هجویری که او را از ملامتیان دانسته (ص ١٤٩)، سخنی از وی نقل کرده است که حاکی از گرایش ملامتی اوست: «... درویشی خویش را پنهان دار» (ص ١٥١). به گفتۀ عطار وی چندی در خانقاهی به‌طور ناشناس «با جامۀ خلق» و بدون استفاده از لباس صوفیان به سر برد (همان، ٣٥٢؛ فصیح، همانجا). در دیدار با بایزید نیز به جای جامۀ پشمین قبا بر تن داشته (هجویری، ٥٨)، و گاه نیز لباسی همچون لشکریان می‌پوشیده است (همو، ١٤٩؛ عطار، همان، ٣٤٨).
هجویری وی را صاحب آثار بسیار دانسته، و تألیف کتاب الرعایة بحقوق الله را به او نسبت داده است (ص ١٥١، ٤٣٩). حارث محاسبی (د ٢٤٣ق) که از عارفان معاصر احمد خضرویه بوده است، کتابی با عنوان الرعایة لحقوق الله دارد که عنوان آن شبیه به نام کتاب منسوب به احمد است. شاید بتوان چنین احتمال داد که هجویری را در باب نام مؤلف این کتاب سهوی روی داده، و عنوان کتاب نیز به شکلی نادرست نقل شده است. امروزه کتابی یا رساله‌ای از او در دست نیست، ولی سخنان وی که غالباً دربارۀ موضوعات مختلف عرفانی است، در کتب تذکره و طبقات صوفیه به‌طور پراکنده نقل شده است (نک‌ : سلمی، طبقات، ٩٣-٩٧؛ جوامع...، ٩-١٠؛ ابونعیم، همانجا؛ قشیری، ٢١١؛ هجویری، ١٥١؛ ابن‌جوزی، صفة، ٤/ ١٦٤؛ عطار، همان، ٣٥٤-٣٥٥).

مآخذ

ابراهیم خلیل، محمد، «حضرت احمد خضرویه و زوجه‌شان»، آریانا، کابل، ١٣٢٣ش، س ٢، شم‌ ٥؛ ابن‌جوزی، عبدالرحمان، تلبیس ابلیس، به کوشش محمد منیر دمشقی، قاهره، ١٣٤٧ق؛ همو، صفة الصفوة، به کوشش محمود فاخوری، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ ابن‌ملقن، عمر، طبقات الاولیاء، به کوشش نورالدین شریبه، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الاولیاء، قاهره، ١٣٥١ق؛ جامی، عبدالرحمان، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ش؛ خواجه عبدالله انصاری، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٢ش؛ خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٣ش؛ دولتشاه سمرقندی، تذکرةالشعراء، تهران، ١٣٣٨ش؛ ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و صالح سمر، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ سلمی، محمد، «جوامع آداب الصوفیة»، به کوشش اینان کولبرگ، مجموعۀ آثار ابوعبدالرحمان سلمی، به کوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ١٣٦٩ش؛ همو، طبقات الصوفیة، به کوشش یوهانس پدرسن، لیدن، ١٩٦٠م؛ سهلجی، «النور من کلمات ابی طیفور»، شطحات الصوفیة، به کوشش عبدالرحمان، بدوی، کویت، ١٩٧٨م؛ شعرانی، عبدالوهاب، الطبقات الکبری، قاهره، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٤م؛ صفی‌الدین بلخی، عبدالله، فضایل بخی، ترجمۀ عبدالله محمد بن محمد بن حسین حسینی بلخی، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٥٠ش؛ عطار نیشابوری، فریدالدین، تذکرة الاولیاء، به کوشش محمد استعلامی، تهران، ١٣٦٠ش؛ همو، مصیبت‌نامه، به کوشش نورانی وصال، تهران، ١٣٣٨ش؛ فصیح خوافی، احمد، مجمل فصیحی، به کوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٤١ش؛ قزوینی، زکریا، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛ قشیری، عبدالکریم، الرسالة القشیریة، به کوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه‌جی، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛ مولوی، جلال‌الدین محمد، مثنوی معنوی، به کوشش رینولد. ا. نیکلسون، تهران، ١٣٦٣ش؛ نوشاهی، شریف احمد، شریف التواریخ، گجرات، ١٣٥٥ق؛ هجویری، علی، کشف المحجوب، به کوشش ژوکوفسکی، لنینگراد، ١٣٤٤ق/ ١٩٢٦م.

مینا حفیظی