دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣١٢ - برصیصا

برصیصا

بَرْصیصا (شخصیتی شبه تاریخی و افسانه‌ای)، زاهدی متعبد و مستجاب الدعوه که داستان عبرت‌انگیز او همواره در تفسیر برخی آیات قرآن مطرح شده است. در بیشتر منابع اسلامی نام برصیصا، در کنار نام بلعم باعور و شیطان دیده می‌شود و این امر به سبب شباهتی است که سرگذشت و سرنوشت شوم او با آنان دارد. در اخبار اسلامی برصیصا راهبی از بنی اسرائیل است که پس از روزگاری دراز ریاضت زاهدانه، تسلیم اغواگریهای ابلیس، و مرتکب گناهی بزرگ می‌شود و سرانجام به قصد نجات خود ابلیس را سجده می‌کند و کافر می‌گردد و به لعنت و خسران ابدی گرفتار می‌شود. این اشارات در تفسیر آیات ١٦ و ١٧ سورۀ حشر (٥٩) آمده است که ــ با توجه به آیات قبل از آن ــ بیانگرِ حال منافقانی است که در پی فریب مؤمنانند (سورآبادی، ٣٢٤-٣٢٦؛ EI٢, I/١٠٥٥؛ بریتانیکا، I/٨٤١). این داستان در اغلب تفاسیر مهم ذیل آیاتِ یاد شده و نیز در مجموعه‌های احادیث به صورتهای مختلف نقل شده است و کسانی همچون علی بن ابی‌طالب(ع)، ابن مسعود، ابن عباس و ابن طاووس را از راویان آن دانسته‌اند (ﻧﻜ: طبری، ذیل این آیات)، ولی منبع و مأخذ اصلی آن هنوز مجهول است و نقاط مختلفی در جهان اسلام به عنوان محل وقوع آن مطرح شده است. این محل را گلدسیهر و لندبرگ حضرموت، اما همو و هارتمن منطقۀ حلب دانسته‌اند (گلدسیهر، EI١, II/٦٦٨;
٢٠-٢٣).
به نظر می‌رسد که نام شخصیت اصلی این افسانه در اصل نامعلوم بوده، و از اواخر قرن ٤ق/١٠م به بعد نام «برصیصا» به او داده شده است؛ و گویا اخبار مربوط به آنتونی قدیس، زاهد مسیحی در مصر، در پیدایش آن بی‌تأثیر نبوده است (بریتانیکا، نیز EI٢ ، همانجاها). آنتونی یا آنتونیوس (٢٥١-٣٥٥ یا ٣٥٦م) از نخستین زاهدان و راهبان مسیحی است و در تأسیس قواعد و لوازم این نهاد سهم بزرگی داشته است. او به پیروی از سنت پاولس تبی (د ٣٤٠م) سالیان دراز در بیابان و در غارها به عبادت و ترک و تجرد گذرانید («فرهنگ...»، ١٠٥٣؛ بریتانیکا، I/٤٤٣). زندگی زاهدانۀ او سراسر پیکاری افسانه‌ای با ابلیس و وسوسه‌های اغواگرایانۀ اوست. ابلیس به صورتهای مختلف، گاه به صورت زنی وسوسه‌انگیز و گاه در لباس راهبی زاهد، همچون شخصی که تا سر حد مرگ او را شکنجه می‌داد، بر او ظاهر می‌شد و در همۀ این احوال، آنتونی با توسل به روزه، دعاهای نیازمندانه و اعمال پرهیزگارانه‌اش در برابر کارها و شیوه‌های ابلیس پایداری می‌کرد. سرگذشت آنتونی قدیس در عالم مسیحیت و در هنر و ادبیات مسیحی تأثیر فراوان داشته، و هنوز هم شماری از راهبان از او به عنوان اسوه‌ای آرمانی پیروی می‌کنند (ﻧﻜ: همان، I/٤٤٣-٤٤٤؛ «دائرةالمعارف...»، I/٥٩٤؛ «فرهنگ»، ٦٧-٦٨).
ابن‌بطوطه (د ٧٧٩ق/١٣٧٧م) در رحلۀ خود به قصر برصیصای عابد اشاره دارد که بین طرابلس و اسکندریه آن را دیده است (ص ٢٠) و این نامی است که دورۀ حیات آنتونی قدیس و انزوای طولانی او رد قلعه‌ای کهن (صیصه) را به خاطر می‌آورد (EI٢، همانجا). اگر ریشۀ آرامی کلمۀ «صیصا» را ــ که به معنی بخشی از پوشش آیینی کشیشان است ــ نیز در نظر بگیریم، این نام یادآور بالاترین مقام کلیسایی است (همانجا). با توجه به این شواهد، برخی این داستان را حکایتی اساساً عبری می‌دانند که بعدها به ادبیات عربی و فارسی وارد شده است (خانلری، ١٥٧).
در روایتهای اسلامی پس از طبری (قرن ٤ق/١٠م) نام برصیصا را برای قهرمان این داستان به کار برده‌اند وظاهراً نخستین مؤلفی که نام برصیصا را ذکر کرده است، ابولیث سمرقندی (د ٣٧٣ق/ ٩٨٣م) در تنبیه الغالفلین (ص ٤٨٠) است. پس از او این حکایت را کسانی چون بیقی (د ٤٥٨ق/١٠٦٦م) در شعب الایمان (٤/٣٧٢-٣٧٣)، غزالی (د ٥٠٥ق/١١١١م) در مکاشفةالقلوب (ص ٦٩-٧٠)، سهیلی (د ٥٨١ق/١١٨٥م) در التعریف والاعلام (ص ١٦٧)، ابن‌جوزی (د ٥٩٧ق/١٢٠١م) در تلبیس ابلیس (ص ٢٦-٢٩)، قزوینی (د ٦٨٢ق/١٢٨٣م) در عجایب المخلوقات (ص ٣٨٠-٣٨١)، ابشیهی (د ٨٥٠ق/١٤٤٦م) در المستطرف (ص ٢٣٣) و... نقل کرده‌اند. در تفاسیری چون التبیان شیخ طوسی (د ٤٦٠ق/١٠٦٨م) (٩/٥٧٠-٥٧١)، مجمع البیان طبرسی (د ٤٦٨ق/١٠٧٦م) (٩/٣٩٧)، تفسیر بغوب (د ٥١٦ق/١١٢٢م) (٤/٣٢٢-٣٢٥)، کشف الاسرار میبدی (د ٥٢٠ق/١١٢٦م) (١٠/٥٢-٥٥)، تفسیر ابوالفتح رازی (قرن ٦ق/١٢م) (١١/١٠٧-١١١)، لباب التأویل خازن (د ٧١٠ق/١٣١٠م) (٤/٢٥٠-٢٥٢)، تفسیر ابن کثیر(د ٧٧٤ق/١٣٧٢م) (٨/١٠١-١٠٢) و... نیز این حکایت ذیل آیات یاد شده از سورۀ حشر به صورتهای مختلف آمده است، هرچند که برخی مانند سهیلی و ابن کثیر نام برصیصا را برای این راهب با تردید ذکر کرده‌اند و برخی چون غزالی و شیخ طوسی نامی برای راهب عنوان نکرده‌اند.
فرجام بد این مرد پرهیزگار در همه‌جا کم‌وبیش یکسان است. ٤ روایتی که طبری در تفسیر واژۀ «انسان» در این آیات نقل کرده است، به زاهدی معتکف اشاره دارند که یا عابد و راهبی از بنی‌اسرائیل است، یا کشیشی نصرانی (١٢/٣٣-٣٤) که مدتی طولانی (٦٠ یا ٧٠ یا ٣٠٠ سال) در صومعه‌ای دور از خلق می‌زیست و به طاعت خداوند مشغول بود و به همین سبب، به مقام مستجاب الدعوانی نائل آمد و در مرتبۀ استدراج به جایی رسید که چون برمی‌نگریست عرش را می‌دید و چون فرو می‌نگریست ثرى را. ابلیس به سبب خشمی که از پارسیایی برصیصا و عبادت و ریاضتهای پیوستۀ او داشت، سالها در پی فریفتن او بود، اما سلاح وسوسه‌اش در جوشن ورع برصیصا اثر نمی‌کرد (همانجا؛ عوفی، ٣(٢)/٥٢٢-٥٢٥؛ میبدی، ١٠/٥٢). ادامۀ داستان که بیانگر چگونگی دسیسه‌های گام به گام شیطان است، به صورتهای مختلف نقل شده است: شیطان در ابتدا به صورت مردی پارسا و متعبد و نورانی بر او ظاهر شد، به طوری که برصیصا او را در مجاهده از خود برتر دید؛ سپس دعاهای مخصوص شفای بیماران را بر برصیصا آموخت و به قولی دیگر، او را مذمت کرد که چرا از مقام مستجاب الدعواتی خویش برای خدمت به خلق استفاده نمی‌کند. آنگاه دختری صاحب جمال (دختری چوپان، یا شاهزاده خانمی از بنی اسرائیل) را بیمار و دیوانه کرد و سپس در دل بستگانش چنین القا نمود که درمان او نزد راهب است. ٣برادر دختر، خواهر بیمار خود را نزد برصیصا آوردند. راهب از پذیرفتن او سرباز زد، اما آنان با اصرار دختر را به او سپردند و بازگشتند. بعد از آن شیطان وسوۀ گناه را بر راهب چیریه ساخت تا از دختر کام برگیرد، از آن رو که درهای توبه همیشه گشوده است. اغواگریهای شیطان مؤثر افتاد، برصیصا تسلیم وسوسه‌های شیطان، و مرتکب زنا شد، سپس برای رهایی از رسوایی دختر را کشت و زیر درختی مدفون ساخت. برادران پس از بازگشت، نخست قول برصیصا را که خواهرشان به مرگ طبیعی مرده است، پذیرفتند؛ ولی شیطان در رؤیا جنایت راهب را بر آنان آشکار ساخت و آنان به قصد قصاص به سراغ راهب رفتند. زمانی که راهب به مرگ محکوم شده بود، شیطان دوباره بر او ظاهر شد و به او پیشنهاد نجات و رهایی داد، به شرط اینکه او را سجده، و خدا را انکار کرد. آنگاه شیطان با ریشخند از وی تبّری جست و بر صیصا راندۀ هر دو جهان گشت (ﻧﻜ: طبری، ١٢/٣٣-٣٤؛ ابو لیث، ٤٨٠-٤٨١؛ میبدی، ١٠/٥٢-٥٤؛ بیهقی، همانجا؛ عوفی، ٣(٢)/٥٢٢-٥٢٧)؛ اما در برخی از منابع آمده که ابلیس یکی از شیاطین پیرو خود را به نام «ابیض» را به اغوای برصیصا مأمور می‌کند (بغوی، ٤/٣٢٢؛ ابو الفتحف ١١/١٠٧).
روایتی که گلدسپهر در کتاب خود از این داستان تحت عنوان «قصۀ حضرموتی شیخ برصیص» آورده است، از آنجا که شیطان خود موفق به اغفال شیخ نمی‌شود، «ام الکبائر» را به سوی او روانه می‌کند. برصیص پس از فریب خوردن از «ام الکبائر» و خارج شدن از کوهی که پیوسته در آن به عبادت مشغول بود، به گناه زنا آلوده می‌شود و در کفر می‌میرد، درحالی‌که «ام الکبائر» خود از آن پس به استغاثه و عبادت به درگاه خدا روی می‌آورد و سرانجام بخشوده می‌شود (ﻧﻜ: گلدسیهر، ٢٠-٢٣).
در برخی منابع اسلامی داستان ابلیس و راهب را با دسیسۀ منافقین نسبت به یهود بنی نضیر مقایسه نموده‌اند که آنان یهود را به عصیان بر پیامبر(ص) تحریض، و در وقت شدت ایشان را
ترک کردند (ابن‌هشام، ٢/١٩٢-١٩٥؛ طبری، ١٢/٣٢؛ میبدی، ١٠/٥٤-٥٥؛ سیوطی، ٦/١٩٩؛ حکمت، ٣١٤). صوفیه نیز در تأویل «کمثل الشیطان» در این آیه‌ها برآنند که منظور از آن وهم انسانی است که نخست لذات حسی و شهوانی را در چشم او می‌آراید، تا در دام هلاکت افتد و چون از حق دور ماند از او تبری می‌جوید و به خوف از قدرت ربانی استشعار می‌کند (ابن عربی، ٢/٦٢٤-٦٢٥). در دوره‌های بعد، بسیاری از شعرا و مؤلفان صوفی هریک به نوعی برای بیان معانی عرفانی از این داستان بهره گرفته‌اند (ﻧﻜ: مستملی، ٤/١٣٩٩؛ سنایی، ٢٣؛ سعدی، ٩١٤-٩١٦؛ مولوی، مجالس سبعه، ٣٠-٣٦؛ مثنوی، دفتر ٦).
داستان شیخ صنعان و قصۀ جریح راهب که در بسیاری از تفاسیر همراه داستان برصیصا ذکر شده‌اند، نیز از لحاظ موضوع و مضمون با آن شبیه و از یک نوعند. ماجرای جریح راهب داستان زاهد پرهیزگار و صالحی است که در معرض اتهام قرار می‌گیرد، لیکن درپایان بی‌گناهی او ثابت می‌شود و نجات می‌یابد. از ابن عباس نقل شده است که بعد از برصیصا راهبان در زوایای گمنامی به‌سر می‌بردند تا جریح راهب ظاهر گشت (میرخواند، ١/٤٧٣-٤٧٥؛ ابن‌کثیر، ٨/١٠٢؛ بغوی، ٤/٣٢٥؛ میبدی، ١٠/٥٥؛ خازن، ٤/٢٥٢؛ اسماعیل حقی، ٩/٤٤٦-٤٤٧).
اما در مقایسۀ داستان برصیصا با داستان قرون وسطایی «زندگی و مرگ دکتر فاوست» اثرکریستوفر مارلو (د ١٥٩٣م) که بعدها توسط گوته شاعر آلمانی موضوع یک تراژدی قرار گرفت، نیز شباهتها و تفاوتهایی به نظر می‌رسد که قابل بررسی و تأمل است. دکتر فاوست، قهرمان به ظاهر موجه این اثر نیز با تسلیم (البته آگاهانه) در برابر وساس شیطانی، مستوجب طرد و لعن می‌شود. در اینجا نیز سخن از عشقی است که سرانجام قهرمان داستان را به دام گناه می‌افکند (برای شرح بیشتر، ﻧﻜ: مهران، ١٥٤-١٦٠).
از داستانهای مشهور در ادبیات عرفانی ما قضیۀ «شیخ صنعان» است که عطارد (د ٦٢٧ق/١٢٣٠م) در منطق‌الطیر (ص ٦٧-٨٨) آن را به نظم کشیده است؛ اما برخلاف داستان برصیصا که به شقاوت ابدی او منجر می‌شود، در این داستان به رغم وسوسه‌های شیطان و عشق دختری ترسا، سرانجام رحمت الٰهی شیخ را دریافته، به توبه نائل می‌سازد.
برخی از محققان اروپایی مانند گلدسیهر، لندبرگ و مک دانلد دربارۀ اصل داستان برصیصا و سیر تحول آن تحقیقاتی کرده‌اند. گلدسیهر و لندبرگ در «قصۀ برصیصای راهب، تاریخ پیدایش و تحول این قصه را با اشاره به نوشته‌های قزوینی، ابشیهی، سیوطی، و نیز با در نظر داشتن داستان «چهل وزیر» (چ استانبول) که شرح مبسوطی از این قصه را در بر دارد، تشریح کرده‌اند (EI٢, I/١٠٥٥). ظاهراً صورت نقل شده در «چهل وزیر» در اواخر قرن ١٨م به انگلستان وارد شده، و الهام‌بخش لوئیس در نگارش داستان بدفرجام «آمبروسیو یا راهب» گردیده است (بریتانیکا، EI٢;
I/٨٤١، همانجا). این رمان که در ٣جلد تألیف شده است، بیانگر کوششی شگرف برای حفظ اصول و منش زاهدانه از یک‌سو، ارضای جاه‌طلبیها و امیال شخصی از سوی دیگر است. شخصیت این داستان شوم، راهبی از مادرید است که عهد و میثاق پارسایانه را زیر پا نهاده، در دام وسوسه‌های شهوانی و ارتکاب زنا می‌افتد و سرانجام برای کتمان گناهان خود، مرتکب قتل نیز می‌شود (ﻧﻜ: «مثیو...، npn).

مآخذ

ابشیهی، محمد، المستطرف فی کل فن مستظرف، به کوشش محمد سعید، بیروت، ١٤١٦ق/١٩٩٦م؛
ابن بطوطه، رحلة، بیروت، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛
ابن جوزی، عبدالرحمان، تلبیس ابلیس، قاهره، ١٩٢٨م؛
ابن عربی، محیی الدین، تفسیر، به مصطفى غالب، بیروت، ١٩٧٨م؛
ابن کثیر، اسماعیل، تفسیر، به کوشش محمد ابراهیم بنا و دیگران، استانبول، دارقهرمان؛
ابن هشام، عبدالملک، السیرةالنبویة، به کوشش مصطفى سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛
ابوالفتح رازی، تفسیر، به کوشش ابوالحسن شعرانی، تهران، ١٣٨٧ق؛
ابولیث سمرقندی، نصر، تنبیه الغافلین، به کوشش احمدسلاح، بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
اسماعیل حقی بروسوی، تفسیر روح‌البیان، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛
بغوی، حسین، تفسیر، به کوشش خالدعبدالرحمان عک و مروان سوار، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛
بیضاوی، عبدالله، انوار التزیل، قاهره؛
١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛
بیهقی، احمد، شعب الایمان، به کوشش محمد سعید ابن‌بسیونی، زغلول، بیروت، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛
حکمت، علی‌اصغر، امثال قرآن، تهران، ١٣٣٣ش؛
خازن، علی، لباب التأویل، بیروت، دارالمعرفه؛
خانلری، پرویز، «هشت تحریراز داستان برصیصای عابد»، سخن، تهران، ١٣٤١ش، دورۀ ١٣، ﺷﻤ ٢؛
سعدی، «نصیحةالملوک»، کلیات، به کوشش محمد علی فروغی، تهران، ١٣٦٥ش؛
سنایی، دیوان، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ش؛
سورآبادی، عتیق، قصص قرآن مجید، برگرفته از تفسیر او، تهران ١٣٤٧ش؛
سهیلی، عبدالرحمان، التعریف و الاعلام، به کوشش غ. مهنا، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛
سیوطی، عبدالرحمان، الدرالمنثور، قم، ١٤٠٤ق/١٩٨٣م؛
شیخ طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمد حبیب قصر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
طبرسی، فضل، مجمع البیان، به کوشش هاشم رسولی محلاتی و فضل‌الله یزدی طباطبایی، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛
طبری، تفسیر، بیروت، ١٣٩٢ق؛
عطار نیشابوری، فریدالدین، منطق الطیر، به کوشش صادق گوهرین، تهران، ١٣٧٤ش؛
عوفی، محمد، جوامع‌الحکایات، به کوشش امیر بانو مصفا و مظاهر مصفا، تهران، ١٣٥٣ش؛
غزالی، محمد، مکاشفة القلوب، بیروت، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛
قرآن کریم؛
قزوینی، زکریا، عجایب المخلوقات، به کوشش نصرالله سبوحی، تهران، ١٣٦١ش؛
مستملی بخاری، اسماعیل، شرح التعرف، به کوشش محمد روشن، تهران، ١٣٦٣-١٣٦٦ش؛
مولوی، «مجالس سبعه»، مکتوبات و مجالس سبعه، تهران، ١٣٧٩ش؛
همو، مثنوی، به کوشش نیکلسن، تهران، ١٩٣٣م؛
مهران، ایرج، «نبرد انسان و سرنوشت»، کاوه، مونیخ، ١٣٤٢ش، س١، ﺷﻤ٣؛
میبدی، احمد، کشف الاسرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٥٧ش؛
میرخواند، محمد، روضةالصفا، تهران، ١٣٣٨ش؛
نیز:

Britannica, microopaedia, ١٩٧٨;
EI١;
EI٢;
Goldziher, I., Gesammelte Schiften, Hildesheim, ١٩٧٠;
«Mathew Lewis (١٧٧٥-١٨١٨), The Monk», www. wawick. ac. Uk / fac / arts / English / en٢٥٠/ W٠١١.html;
The New Catholic Encyclopedia, London etc;
The Oxford Dictionary of The Christian Chirch, ed. F. L. Cross, London etc., ١٩٧٤.
حمیرا ارسنجانی
١. «Mathew…»