دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٣ - ابوبکر اسحاق ملتانی

ابوبکر اسحاق ملتانی

اَبوبَکْرْ اِسْحاقِ مُلْتانی، فرزند ابوالحسن تاج‌الدین علی بن ابی‌بکر ابی سعید بکری ملتانی (زنده در ٧٣٤ ق / ١٣٣٤ م)، صوفی و فقیه حنفی شبه قارۀ هند. از شرح حال او چندان اطلاعی در دست نیست، اما از اثر وی، خلاصة جواهر القرآن برمی‌آید که او در ٧٣٤ ق در قاهره به سر می‌برده است (نک‌ : پرچ، ٧٨).

آثـار

١. خلاصة‌الدین یا خلاصة الاحکام بشرائط الاسلام، به عربی، دربارۀ توحید، نماز، زکات، روزه و حج. قسمتی از آن در چند برگ در برلین موجود است (نک‌ : آلوارت، شم‌ ‌١٧٩٩).
٢. خلاصة خلاصة‌الدین، به فارسی و عربی. مؤلف به خواهش عده‌ای، خلاصة‌الدین را تلخیص و به هر دو زبان تدوین نموده است. بخشی از این اثر تا اواسط مبحث صلات در برلین نگهداری می‌شود (همان، شم‌ ‌١٧٩٨).
٣. الحج و مناسکه، به عربی. نسخۀ خطی آن در برلین موجود است (همان، شم‌ ‌٤٠٤٦).
٤. نسبة خرقة التصوف، به عربی. مؤلف در این اثر، حروف چهارگانۀ کلمۀ «خرقه» را به چهار صفت منسوب داشته است: «خ» به خَلّت، «ر» به ردفت، «ق» به قربت و «ت» به تجرید. وی در این کتاب به بیان نظریات عرفانی خود نیز پرداخته است. نسخۀ خطی آن در برلین موجود است (همان، شم‌ ‌٣٣٤٨).
٥. ذکرالذکر الاکبر، به عربی، دربارۀ اقسام ذکر و فواید ذکر الهی، به‌ویژه تفسیر ذکر لااله الا الله. نسخۀ خطی آن در برلینموجود است (همان، شم‌ ‌٣٣٤٩).
٦. خلاصة جواهر القرآن فی بیان معانی لغات الفرقان، که در ٧١٨ ق / ١٣١٨ م در ملتان تألیف شده است. بروکلمان سال تألیف آن را ٧١٧ ق نوشته (GAL, II / ٢٨٦)، اما در صفحۀ آخر نسخۀ برلین این اثر که عکس آن در چاپ اسلام‌آباد دیده می‌شود، عبارت «فرغت... فی العشر و الثمان و السبعمائة» دیده می‌شود (نک‌ : تصویر قبل از ص ١، ٩٣). این کتاب فرهنگ کوتاه کلمات دشوار قرآن مجید به فارسی است که با سورۀ فاتحه شروع می‌شود و سپس مؤلف به ترتیب معکوس سوره‌ها، یعنی از «الناس» تا «البقره» به شرح لغات آنها پرداخته و به مناسبت معانی لغات، برخی از احادیث نبوی را نقل کرده است. نسخه‌ای از آن در برلین بوده است (پرچ، ٧٧-٧٩) که سپس به دانشگاه توبینگن منتقل شده و براساس همین نسخه در ١٤٠٥ ق به تصحیح و حواشی ظهورالدین احمد در اسلام‌آباد انتشار یافته است.

مآخذ

ابوبکر اسحاق ملتانی، خلاصة جواهر القرآن فی بیان معانی لغات الفرقان، به کوشش ظهورالدین احمد، اسلام‌آباد، ١٤٠٥ ق؛
نیز:

Ahlwardt;
GAL;
Pertsch, W., Verzeichniss der persischen Handschriften, berlin, ١٨٨٨.

عارف نوشاهی