اَبوعَلیِ سیاهِ مَرْوَزی (د ٤٢٤ ق / ١٠٣٣ م)، از عرفای خراسان. اگرچه وی را عارفی صاحب نام (نک‌ : هجویری، ٤١٨؛ محمد بن منور، ١ / ١٦٧- ١٦٨، ٢٣٨) و از بزرگان مشایخ مرو دانسته‌اند (همو، ١ / ١٦٧؛ میبدی، ١ / ٦٥٢؛ جامی، ٢٩٠)، لیکن از احوال او اطلاع چندانی دردست نیست.
ابوعلی در مرو می‌زیسته (نک‌ : هجویری، همانجا؛ انصاری، ٣٠٨، ٥٠١) و بنا بر آنچه عطار دربارۀ او آورده، وی مردی امی بوده است و خواندن و نوشتن نمی‌دانسته است (ص ٨). گفته‌اند کار و پیشه‌ای نداشته است (میبدی، ٣ / ٥٣٤، ٤ / ٣٢٥)، ولی به گفتۀ جامی (همانجا) وی در آغاز به دهقانی مشغول بوده و حکایتی از این دوران زندگانی او در نفحات الانس آمده است (همانجا).
گرچه پیر و راهنمای او در طریقت معلوم نیست، لیکن ظاهراً وی از دوران جوانی با صوفیان معروف زمان خود ارتباط داشته و از مصاحبت ابوعلی دقاق بهره‌ور بوده است (نک‌ : میبدی، جامی، همانجاها). مؤلفان صوفیه در دوره‌های بعد از او با تکریم فراوان یاد می‌کنند، چنانکه او را «یگانۀ عصر» (میبدی، ١ / ٦٥٢) و «مهتر دین» (همو، ٤ / ٢٤٣) خوانده‌اند و خواجه عبدالله انصاری همواره در آرزوی دیدار او بوده است (ص ٣٠٨). کراماتی که از او نقل کرده‌اند (نک‌ : هجویری، ٢٥٩، ٢٦٤؛ میبدی، ١ / ٥٣٣، ٤ / ٢٤٣-٢٤٤؛ جامی، همانجا)، حکایت از آن دارد که مردم نسبت به او اعتقادی خاص داشته‌اند. وی در مرو پیر و سرآمد صوفیان بوده و مجالس خاص داشته است (انصاری، ٥٠١) و ابوسعید ابوالخیر در سفری که به مرو کرده بود، با او دیدار داشت، لیکن ظاهراً هیچ‌یک از آن دو چنانکه بایست از این دیدار خوشدل نبوده‌اند (نک‌ : محمد بن منور، ١ / ١٦٧- ١٦٨). به گفتۀ جامی (همانجا)، وفات ابوعلی در مرو اتفاق افتاد.
فرزند او، ابوالحسن علی نیز از بزرگان صوفیۀ خراسان بوده و هجویری او را در «علو همت و صدق و فراست» یگانۀ روزگار خود شمرده است (ص ٢١٦).

مآخذ

انصاری هروی، خواجه، عبدالله، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، کابل، ١٣٤١ ش؛
جامی، عبدالرحمن، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ ش؛
عطار، فریدالدین، تذکرة الاولیاء، به کوشش محمد استعلامی، تهران، ١٣٦٠ ش؛
محمد بن منور، اسرار التوحید، به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، ١٣٦٦ ش؛
میبدی، ابوالفضل، کشف الاسرار وعدة الابرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٥٧ ش؛
هجویری، علی‌ بن عثمان، کشف المحجوب، به کوشش ژوکوفسکی، لنینگراد، ١٩٢٦ م.

بخش عرفان