دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٨٠ - بالی افندی

بالی افندی

بالی اَفَنْدی (د صفر ٩٦٠/ فوریۀ ١٥٥٣)، معروف به صوفیَّوی (صوفیه‌لی)، متصوف عثمانی.
بالی در استرومچه که امروزه در خاک آلبانی قرار دارد، متولد شد: سپس درشهر صوفیه ـ بلغارستان ـ اقامت گزید و اشتهارش به صوفیوی از همین‌روست. وی در همان شهر به تحصیل پرداخت (مجدی، ٥٢١؛ بروسه‌لی، ١/ ٤٢)؛ سپس به استانبول رفت و در زمرۀ مریدان شیخ قاسم چپلی ــ که در روستای بابانقاش در نزدیکی استانبول مدفون است ــ قرار رفت و خلیفۀ او شد (همانجا، ثریا، ٢/ ٤). از این رو، به خلیفة الصوفیوی نیز معروف است (ﻧﮑ: GAL, S, I/ ٧٩٣؛ کحاله، ٣/ ٣٨). سلطان سلیمان قانونی به وی توجهی خاص داشت، چنانکه در برخی از لشکرکشیها نیز همراه سلطان بود (مجدی، ٥٢٢؛ ثریا، همانجا). بالی افندی بعدها به طریقت خلوتیه پیوست و از مشایخ این طریقت گردید و مریدان بسیار تربیت کرد («دائرةالمعارف زبان...»، I/ ٣٠٥). وی سرانجام در شهر صوفیه درگذشت و در محلی به نام «صلاحیه» به خاک سپرده شد. عبدالرحمان بن عبدالعزیز که از قضات آن روزگار بود، مسجد و زاویه‌ای بر آرامگاه او بنا نمود (مجدی، ثریا، همانجاها).

آثار

از بالی‌افندی آثاری چند در عرفان برجا مانده است:
١. اطوار سبعه، رساله‌ای است در اطوار سبعۀ صوفیان که آن را اصول فقر نیز نامیده‌اند (بروسه‌لی، همانجا؛ بغدادی، ١/ ٢٣٠). نسخه‌ای از این رساله در کتابخانۀ سلیمانیه (ﺷﻤ ٧٢/ ٢٩٧) موجود است («فهرست...»، ٢١).
٢. رسالۀ قضا و قدر (مجدی، ٥٢١؛ بروسه‌لی، همانجا؛ حاجی خلیفه، ١/ ٨٨٣؛ کحاله، همانجا). نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ سلیمانیه (بخش دارالمثنوی، ﺷﻤ ٢/ ٥٥) نگاهداری می‌شود («داﺋرةالمعارف دیانت...»، V/ ٢١).
٣. رسالةالتصوف. نسخه‌ای از آن (ﺷﻣ ٣/ ٤٣٣) در بخش طاهر آقا در کتابخانۀ سلیمانیه موجود است (همانجا).
٤. شرح فصوص الحکم محیی‌الدین ابن‌عربی، که مشهورترین اثر بالی‌افندی است. این شرح که به زبان ترکی است (ﻧﮑ: مجدی، ٥٢٢؛ حاجی‌خلیفه، ٢/ ١٢٦٣؛ بروسه‌لی، همانجا؛ GAS, S, I/ ٧٩٢-٧٩٣)، در میان شروح مختلف فصوص الحکم از اهمیت خاصی برخوردار است (ابراهیمی‌دینانی، ٢٩-٣٠). این اثر در ١٣٠٩ق در استانبول چاپ شده است.
٥. شرح حدیث‌کنت کنزاً مخفیاً (حاجی‌خلیفه، ٢/ ١٠٤٠؛ بروسه‌لی، همانجا)، که نسخۀ خطی آن درکتابخانۀ سلیمانیۀ استانبول (ﺷﻤ ١٨٦٤) نگهداری می‌شود («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا).

از دیگر آثار وی قصۀ ابراهیم علیه‌السلام، واردات، مجموعة النصایح، و برخی اشعار صوفیانه (برای نسخ آنها، ﻧﮑ: همانجا) را می‌توان نام برد.

مآخذ

ابراهیمی‌دینانی، غلامحسین، مقدمه برشرح فصوص الحکم مؤیدالدین جندی، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، مشهد، ١٣٦١ش؛
بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق؛
بغدادی، هدیه؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ق؛
حاجی خلیفه، کشف؛
کحاله، عمررضا، معجم‌المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧م؛
مجدی محمدافندی، حدائق الشقائق (ذیل الشقائق النعمانیة)، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛
نیز:

GAL, S;
Türk dili ve edebiyat ansiklopedidi, Istanbul, ١٩٧٧;
Türkiye diyanet vakf ı İslam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Türkiye yazmaları toplu kataloğu, Ankara, ١٩٨١.
بخش عرفان