اِسْمیث‌، مارگارت (١٨٨٤-١٩٧٠م‌/ ١٢٦٣- ١٣٤٨ش‌)، از نخستین زنان خاورشناس انگلستان كه در معرفی اسلام و تصوف به ویژه احوال‌، آثار و عقاید برخی از بزرگان صوفیه سهم بسزایی داشته است‌.
وی در شهر ساحلی ساوث پورت زاده شد؛ در دبیرستان سنت مارگارت در پولمنت به تحصیل پرداخت‌، سپس به كالج گِرتن كمبریج رفت (١٩٠٤-١٩٠٧م‌) و از آنجا راهی بیروت و دمشق شد (١٩٠٨- ١٩١٤م‌). پس از بازگشت به انگلستان در ١٩١٦م به دریافت گواهینامۀ معلمی با درجۀ ممتاز از آكسفرد نایل آمد(«دفتر...»، I/ ٦٨٤ شیمل‌، ٣٤). سپس به قاهره رفت و از ١٩١٨ تا ١٩٢٠م با «ترینیتی كالج‌» قاهره همكاری داشت و از آنجا راهی خرطوم واتبره (شهری در كنار مصب رودخانۀاتبره در سودان‌) شد و از ١٩٢٠ تا ١٩٢٥م مدیر مدرسۀ دخترانه در آنجاها بود. پس از بازگشت به انگلستان در ١٩٢٦م از دانشگاه كمبریج دانشنامۀ كارشناسی ارشد در علوم انسانی دریافت كرد و در همان سال نیز به مناسبت نگارش مقالۀ «جایگاه زن پارسا در تاریخ اسلام‌» جایزۀ «گمبل‌» به وی تعلق گرفت‌. دو سال بعد، از دانشگاه لندن درجۀ دكتری گرفت (نك‌ : اسمیث‌، «رابعه‌...»، مقدمه‌). در ١٩٣٢م به دریافت جائزۀ «گیبسون‌» نائل شد («دفتر»، همانجا). در بهار ١٩٣٣م برای استفاده از منابع تحقیقاتی در كتابخانه‌های مشرق زمین به‌قاهره‌،بیت‌المقدس و دمشق سفر كرد(نك‌ : اسمیث‌، «محاسبی...»، مقدمه‌). از ١٩٣٦ تا ١٩٣٨م به عنوان محقق در كالج منچستر آكسفرد به پژوهش در زمینۀ خاورشناسی ادامه داد (همو، «غزالی...»، مقدمه‌)، و در همین ایام (١٩٣٧م‌) بار دیگر از دانشگاه لندن درجۀ دكتری (این بار در ادبیات فارسی و عربی) دریافت كرد («دفتر»، نیز شیمل‌، همانجاها).
اسمیث در تحقیق تصوف به روش نیكلسن پرورش یافت (عقیقی، ٢/ ٩٣)، و نیز به سبب سفرهای بسیار به سرزمینهای اسلامی و پژوهش و تدریس در مراكز آموزشی و فرهنگی در شم‌ار محققان صاحب‌نظر در علوم اسلامی درآمد. وی در طول جنگ جهانی دوم به عنوان متخصص در علوم اسلامی و عربی با سازمانها و مؤسسات مختلف همكاری داشت و به تألیف مقاله و حتی تدریس زبان عربی به مأموران نظامی میپرداخت و در همان ایام (١٩٤١-١٩٤٤م‌) برای رادیوها مقالاتی تهیه میكرد و عضو مركز تحقیقات اجتماعی زمان جنگ نیز بود («دفتر»، I/ ٦٨٤؛ شیمل‌، ٣٤). او سخنرانیهای بسیاری در محافل و انجم‌نهای علمی و فرهنگی ایراد كرد و به سبب علاقۀ ویژه به مقایسۀ تطبیقی
اسلام و مسیحیت‌، افزون بر آنكه در آثار خویش به تفصیل بدین موضوع پرداخته است‌، در یكی از سخنرانیهای خود در انجم‌ن تبلیغاتی كلیسا كتاب عهد جدید [اناجیل‌] را از دیدگاه اسلام موردتحقیق و بررسی قرار داد («دفتر»، همانجا).
چنانكه شیمل نیز اشاره دارد، او تا پایان زندگی همسری اختیار نكرد (نك‌ : ص ٣٥) و برای كتابخانۀ كالج گرتن مجم‌وعه‌ای از كتابهای شرق‌شناسی خویش را به یادگار نهاد. او همچنین پیش از درگذشت‌، مبلغی از دارایی خود را برای كمك به پژوهشگرانی كه در زمینۀ اسلام و عرفان‌به‌تحقیق‌میپردازند،اختصاص داد (اسمیث‌، «یادداشتها...»).

آثار

از مارگارت اسمیث آثار ارزشم‌ندی برجای مانده كه در این میان آنچه دربارۀ رابعه‌، حارث محاسبی و غزالی تألیف كرده است‌، جایگاه ویژه‌ای دارد. او در این ٣ اثر به بررسی زندگی، افكار، آثار و نیز تأثیر این ٣ عارف مسلمان بر عارفان دوره‌های بعد و سهم آنان در شكل‌گیری نظام فكری‌، عملی و اخلاقی تصوف اسلامی پرداخته است‌.
نخستین كتاب او با عنوان «رابعۀ عارف و پارسایان هم مسلك او در اسلام‌» در ١٩٢٨م در لندن انتشار یافت‌. این اثر چنانكه خود او در مقدمۀ آن گفته است‌، برای دریافت درجۀ دكتری از دانشگاه لندن تألیف شده (نك‌ : «رابعه‌»، مقدمه‌)، و متضمن تصویری دقیق از زندگی و تعالیم رابعه براساس منابع تاریخی است‌. كوشش او در گردآوری مآخذ معتبر و اشارات ضمنی در كتب تاریخ و تذكره‌، و تطبیق و بررسی آنها، به اندازه‌ای گسترده و فراگیر است كه به گفتۀ شیمل (ص ٢٨) دشوار میتوان بدانها چیزی افزود. وی براساس این مآخذ، شخصیت تاریخی رابعه را به روشنی ترسیم كرده‌، و او را از رابعه‌ای كه غالباً احوال و سخنانش با گفته‌های منسوب به راهبه‌های مسیحی آمیخته و همانند میشود، متمایز ساخته‌، و علاوه بر این‌، در بخشی جداگانه به بررسی احوال و آثار زنان عارف پرداخته است‌. این اثر در ١٩٨٤م (در لندن‌) در صدمین سال تولد اسمیث با مقدمۀ آن ماری شیمل بار دیگر انتشار یافت‌.
اثر دیگر او «محاسبی یكی از نخستین عارفان بغداد» كه پژوهشی در زندگی و تعالیم حارث محاسبی است‌، در ١٩٣٥م در لندن به چاپ رسید. اسمیث اگرچه در این كتاب زندگینامه و نیز آثار محاسبی را ارائه كرده‌، بیشتر بر آن بوده است كه به تحلیل دیدگاههای وی دربارۀ مفاهیم مختلف عرفانی چون زهد، توبه‌، عزلت‌، ریاضت و ... بپردازد. دو بخش پایانی كتاب به بررسی تأثیر اندیشه‌های محاسبی بر عارفان پس از وی چون حلاج‌، ابن خفیف‌، سلمی، هجویری‌، سهروردی و به ویژه غزالی و فیلسوفانی چون ابن سینا و نیز تأثیر وی بر عرفان یهودی و مسیحی اختصاص یافته است (نك‌ : ص ٢٨٤-٢٩١).
اثر دیگر وی «غزالی عارف‌» نیز به شیوۀ دو اثر پیشین تألیف شده است‌. آنچه تألیفات اسمیث را در میان آثاری كه در شرح احوال عارفان نگاشته شده‌، برجسته میسازد، بررسی همه جانبه و نگرش او به یك شخصیت از دیدگاههای مختلف است‌. او همواره به ارائۀ آنچه اینان از پیشینیان برگرفته‌اند و نیز تأثیری كه بر اندیشه‌ها، مكاتب و نحله‌های بعدی داشته‌اند، میپردازد. این روش در سومین اثر او، «غزالی عارف‌»، بیش از آثار دیگر او دیده میشود. تمامی فصل ٨ این كتاب به مكاتب فلسفی، ملل و نحل و آنچه بر اندیشۀ غزالی تأثیر نهاده‌، اختصاص یافته است (نك‌ : ص ١٠٥-١٣٢). در فصل ١٣ تأثیر غزالی بر برخی از آراء اسلامی و سیر و تحول تصوف پس از او، بر عرفان یهودی و مسیحی و بعضی از آثار ادبی اروپا چون كمدی الهی بررسی شده است (ص ١٩٨-٢٢٦). فصلهایی كه به روش تعلیماتی غزالی، یا به بهره‌گیری او از «تصویر پردازی‌» برای شرح و بیان اندیشه‌های خویش و نیز نظری به «غزالی به عنوان شاعر و موسیقیدان‌» اختصاص یافته است‌، تصویری روشن از شخصیت این عارف بزرگ به دست میدهد. با این حال‌، اسمیث در این اثر ، چنانكه در آثار دیگر او به شرح احوال عارفان اختصاص‌یافته‌،بر جنبه‌های‌عرفانی مسیحیت ‌بیش ‌از حد تأكید ورزیده‌، و گاه به برخی از اینان چون رابعه‌، سیمای راهبان و قدیسان مسیحی بخشیده است (نک‌ شیمل‌، همانجا؛ پریندر، ٩-١٠). دیدگاه او در بخشی دیگر از آثارش كه به ارتباط میان عرفان اسلامی و عرفان مسیحی میپردازد، نیز چنین است‌. با این حال‌، ارزش خدمات او به عرفان و جنبه‌های معنوی اسلام را نباید نادیده گرفت‌.
كتاب «پژوهشهایی در عرفان دوره‌های نخستین در خاور نزدیك و خاورمیانه‌» از برجسته‌ترین آثار اسمیث در زمینۀ ارتباط میان عرفان اسلامی و عرفان مسیحی است‌. این اثر در ١٩٣١م) در لندن انتشار یافت و در ١٩٧٦م با مقدمۀ پریندر و با عنوان «طریق عارفان‌» و عنوان فرعی «عارفان نخستین مسیحی و ظهور صوفیه‌» در لندن بار دیگر انتشار یافت‌.
اسمیث اثر دیگری نیز با عنوان «مدخلی بر تاریخ عرفان» دارد كه نخست در ١٩٣١م) در لندن به چاپ رسید و هر بخش آن به عرفان یكی از ادیان جهان اختصاص یافته‌، و با وجود اختصار، برای بررسی ظهور و سیر و تحول عرفان در ادیان مختلف و مطالعات دین‌شناسی سودمند است‌. این اثر در ١٩٧٧م در لندن با عنوان «مدخلی بر عرفان» بار دیگر انتشار یافت‌.
اسمیث برای معرفی عارفان مسلمان به جهان غرب برخی از سخنان‌، اشعار و پاره‌هایی از آثار ٥٠ تن از عارفان ایرانی و عرب را ترجم‌ه كرد و همراه با شرح مختصری دربارۀ آنها و گزارشی كوتاه از تاریخچه و چگونگی گسترش عرفان اسلامی با عنوان «گزیده‌هایی از عارفان اسلام‌» در لندن (١٩٥٠م‌) به چاپ رسانید. او در ١٩٥٤م گزیدۀ دیگری از سخنان و آراء صوفیان با نام «طریق عشق صوفی» منتشر ساخت‌.
اسمیث با تصحیح و انتشار كتاب الرعایۀ در ١٩٤٠م پژوهش را در آراء و اندیشه‌های محاسبی كه تا آن زمان به سبب دست نوشت بودن كتاب الرعایۀ دشوار مینمود (نك‌ : اسمیث‌، «محاسبی»، مقدمه‌)، تكمیل كرد.
او مقالاتی در نشریه‌های شرق‌شناسی چون «نشریۀ انجم‌ن سلطنتی آسیایی...»، «جهان اسلام» و نیز در برخی از نشریات فارسی و عربی چون روزگار نو و الادب و الفن منتشر كرده است (نك‌ : «دفتر»، I/ ٦٨٤). نیز یكی از كتابهای مجم‌وعۀ «حكمت شرق‌» رساله‌ای است دربارۀ عطار تألیف مارگارت اسمیث (نک‌ : شم‌یل‌، ٣٥).
به آثار وی باید انتشار مجم‌وعۀ اشعار آنجلا گوردن (١٩٣٧م‌) و نیز «یادداشتهای روزانه و خاطرات‌» خود او را كه از ١٩٠٠ تا ١٩٦٣م در ١٧ مجلد نگاشته است‌، افزود. دست نوشت این اثر به قلم خود وی در كتابخانۀ كالج گرتن نگاهداری میشود.

مآخذ

عقیقی، نجیب‌، المستشرقون‌، قاهره‌، ١٩٦٤م‌؛
نیز:

Girton College Register, ١٨٦٩-١٩٤٦, Cambridge, vol. I;
Parrinder, G., introd. The Way of the Mystics by M. Smith, London, ١٩٧٦;
Schimmel, A., indtrod. Rābi ʿa the Mystic (vide: Smith);
Smith, M., The Diaries, Girton College, Fax: ٠٥/ ٠٨/ ٩٧;
id, Al-Ghazālī the Mystic, Lahore, ١٩٨٣;
id, Al-Muhāsibī an Early Mystic of Baghdad, Lahore, ١٩٨٠;
id, Rābiʿa the Mystic and Her Fellow-Saints in Islam, Cambridge, ١٩٨٤.
مینا حفیظی