جَنَدی، ابوعبدالله بهاء الدین محمدبن یوسف (د ح ٧٣٢ق / ١٣٣٢م)، فقیه شافعی و تاریخ نگار یمنی. وی در تاریخی‌که اینک روشن نیست، در جَنَد، مهم‌ترین شهر یمن پس از صنعا، درسده‌های پیشین (مقحفی، ٣٥٩؛ نیز نک‌ : یاقوت، ٢ / ١٢٧)، به دنیا آمد (جندی، ١ / ٤٢١؛ نیز نک‌ : حوالی، تعلیقات بر قرة‌العیون، ٢٣). نسبت سِکسکی و کِنِدیِ وی نشان می‌دهد‌که از تیرۀ سکاسک، در قبیلۀ یمانی کنده بوده است (همو، مقدمه بر السلوک، ١ / ٤٩-٥٠).
پدر وی از عالمان روزگار بود (جندی، همانجا) و جندی نخستین آموزشهای خود را از او فراگرفت؛ سپس در شهرهای تعز و زَبید نزد استادان دیگری دانش اندوخت (حوالی، همانجا؛ اکوع، ٣٦-٣٧). جندی شماری از شیوخ خود را نام برده است (نک‌ : ١ / ٣٥٦، ٤٠٢،٢ / ٦١، جم‌ ). دورۀ زندگانی او با فرمانروایی بنی‌رسول بر یمن هم‌زمان بود که به سبب عنایت ویژۀ آنان به عالمان و اندیشمندان از دوره‌های شکوفایی فرهنگ در یمن به شمار می‌رود (حوالی، همان، ١ / ٣٥-٤٢). مقام علمی و اشتهار جندی به پاکدامنی و راست کرداری موجب شد تا منصب قضا در شهر موزَع به وی واگذار شود (نک‌ : جندی، ٢ / ٣٩٠؛ نیز اکوع، ٣٦). همچنین ‌مدتی نیز منصب «حسبه» را در شهرهای‌ عدن و ‌زبید برعهده داشت (جندی، ٢ / ١٤٩، ٤٢٦؛ اکوع، ٣٦، ٣٧). با این‌همه، او وظیفۀ تدریس را از دست نمی‌نهاد (نک‌ : جندی، ١ / ٣٩٤، ٢ / ٤٣٨؛ اکوع، ٣٧). گرچه به درگذشت وی در ٧٣٢ق تصریح شده است، اما از آنجا که برخی مؤلفان قدیم و جدید به واپسین تاریخ مذکور در کتاب او نظر داشته‌اند، از تاریخ ٧٣٠ق نیز یاد کرده‌اند که درست به نظر نمی‌رسد (اکوع، همانجا؛ حوالی، همان، ٢ / ٢٤؛ نیز نک‌ : ٧ / ١٥١).
آنچه بیشتر مایۀ شهرت جندی شده، کتاب او با عنوان السلوک فی طبقات العلماء و الملوک است که در موضوع تاریخ عالمان و فرمانروایان یمن از صدر اسلام تا روزگار مؤلف نگاشته شده است. جندی کتاب خود را به شیوۀ «طبقات» نوشته، و گر چه در آن به مناسبت، از رویدادها و شخصیتهای سیاسی یاد کرده است، اما شرح احوال فقها و محدثان بر سراسر کتاب غلبه دارد. السلوک با مقدمه‌ای در باب فضیلت دانش‌اندوزی و ارزش تاریخ آغاز می‌شود و پس از شرح مختصری از سیرۀ نبوی (ص) و تنی چند از اصحاب، به شرح زندگی کارگزاران یمنی از عهد پیامبر‌(ص) و خلفای نخستین و دولتهای بنی‌امیه و بنی‌عباس تا روزگار مؤلف می‌پردازد. جندی در آغاز کتاب تصریح کرده که اخبار متقدمان را از ٣ کتاب اصلی در تاریخ یمن: نخست کتاب طبقات علماء الیمن از ابن سمره (ه‌ م)؛ دیگر کتاب تاریخ صنعاء از ابوالعباس احمدبن عبدالله رازی (د ح ٤٦٤ق / ١٠٧٢م) و کتاب تاریخ صنعاء از ابن جریر صنعانی (د ح ٤٤٥ق / ١٠٥٣م) برگرفته است (١ / ٦٧).
یکی از ویژگیهای السلوک، آمیختگی شرح احوال عالمان و فرمانروایان با رویدادهای تاریخی است، به گونه‌ای که به گفتۀ مؤلف، کتاب او یاد کردی از پیشوایان هر دو جهان است (١ / ٦٢). بخش اعظم السلوک، در واقع شرح احوال و آثار علمای سده‌های ٦ و ٧ ق و سالهای آغاز سدۀ ٨ق است. روش مؤلف این است که شرح احوال علما را بر حسب منطقۀ جغرافیایی آنان ارائه می‌کند و اطلاعاتی که به طور مختصر از هر منطقۀ یمن به دست می‌دهد، مانند نام دقیق و موقعیت جغرافیایی و جز آن، برای شناسایی جغرافیای یمن در آن عهد، اهمیت خاص دارد (مثلاً نک‌ : ١ / ٢١٨، ٢٤٢، ٢٤٥، ٢٩٣). جندی کوشش داشته است تا حتى شرح احوال علمای دور افتاده‌ترین نقطۀ یمن را نیز از قلم نیندازد و بدیـن منظور از منابع شفـاهی نیز استفاده کرده است (مثلاً نک‌ : ١ / ٤١٢، ٢ / ١٥٥، ٣٨٧). وی به ویژه به ثبت دقیق تاریخ تولد و درگذشت و مدفن علما توجه داشته است. جندی گاه در لابه‌لای مطالب اشاره‌هایی بـه احوال خویش می‌کنـد (مثـلاً نک‌ : ١ / ٢٩١، ٣٩٤، ٤٤٩).
جندی طبقات علمای یمن را تا ٧٣٤ق / ١٣٣٤م به تفصیل آورده، و در پایان این بخش می‌گوید که در تکمیل کتاب به ذکر حوادث سیاسی از آغاز سدۀ ٤ تا ٧١٤ق به اختصار خواهد پرداخت (٢ / ٤٧٦). با توجه به ذکر سنواتی که مؤلف بـه آنـهـا تـصریـح کـرده اسـت (مـثـلاً نک‌ : ١ / ٢٦٨، ٣٥٩، جم‌ ( چنین به نظر می‌رسد که وی تألیف کتاب را پس از ٧٢٠ق آغاز کرده و تا ٧٣٠ق (٢ / ٢٩٥، ٦١٦) همچنان بدان می‌افزوده است.
با توجه به اهمیت السلوک، این کتاب مأخذ شماری از آثار تاریخی و رجالی سده‌های بعد، از جمله: خزرجی (نک‌ : ١ / ٤٦، ٥٤، جم‌ )، ابن‌حجر (نک‌ : الاصابة، ٢ / ٤٤١؛ تهذیب ... ، ٣ / ٣٧٣؛ لسان ... ، ٤ / ٤٧٧) و ابن تغری بردی (٧ / ٤٠٢)، بوده است.
ابن اهدل مورخ یمنی سدۀ ٩ق، کتاب السلوک‌ را مختصر کرد و خود مطالبی بـر آن افزود (سخاوی، ٣ / ١٤٧؛ برای تفصیل، نک‌ : ه‌ د، ابن‌اهدل). منتخبی از السلوک جندی و آثار ابن‌اهدل و ابن‌مجاور، به پیوست تاریخ ثغر عدن، از ابن‌ابی مخرمه، به کوشش اُسکار لوفگرِن در ١٩٣٦م در لیدن به چاپ رسیده است، اما متن کامل السلوک همراه مقدمه و تعلیقات در دو جلد، به کوشش محمدبن علی اکوع حوالی، در سالهای ١٤١٤ق / ١٩٩٣م و ١٤١٦ق / ١٩٩٥م در صنعا منتشر شده است.

مآخذ

ابن تغری بردی، یوسف، المنهل الصافی، به کوشش محمدامین، قاهره، ١٩٨٤م؛
ابن‌حجر، احمد، الاصابة، بیروت، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛
همو، تهذیب التهذیب، بیروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
همو، لسان المیزان، بیروت، ١٣٩٠ق / ١٩٧١م؛
اکوع، اسماعیل، المدارس الاسلامیة فی الیمن، بیروت / صنعا، ١٤٠٦ق / ١٩٨٠م؛
جندی، محمد، السلوک فی طبقات العلماء و الملوک، به کوشش محمدبن علی اکوع حوالی، صنعا، ١٤١٤-١٤١٦ق / ١٩٩٣-١٩٩٥م؛
حوالی، محمد، تعلیقات بر قرة‌العیون ابوضیاء شیبانی زبیدی، ١٤٠٩ق / ١٩٨٨م؛
همو، مقدمه بر السلوک (نک‌ : هم‌ ، جندی)؛
خزرجی، علی، العقود اللؤلؤیه، صنعا / بیروت،١٤٠٣ق / ١٩٣٨م؛
زرکلی، اعلام؛
سخاوی، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٢ق؛
مقحفی، ابراهیم، معجم البلدان و القبائل الیمنیة، صنعا / بیروت، ١٤٢٢ق / ٢٠٠ق؛
یاقوت، بلدان.

محمد سیدی