دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٤ - بهاءالدین متو

بهاءالدین متو

بَهاءُالدّینْ مَتّو، متخلص‌ به‌ بهاء (١١٨٠- ١٢٤٨ق‌ /١٧٦٦- ١٨٣٢م‌)، شاعر، عارف و از خاندان علمای‌ كشمیر. اهمیت‌ او بیشتر به‌ سبب‌ آثار وی‌ دربارۀ تذكره‌ نویسی‌ صوفیه‌ و تفسیر عقاید عرفانی‌ است‌.
بهاءالدین‌ در جوانی‌ به‌ تصوف‌ گرایید. آن‌گاه‌ نزد ملامحمود بلخی‌ به‌ فراگیری‌ دانشهای‌ دینی‌ پرداخت‌ و بعدها پیشۀ معلمی‌ را برگزید (راشدی‌، ١ /١٣٦). آثار منظومی متشكل از ٥ مثنوی‌ مشابه‌ خمسۀ نظامی‌ از او بر جای‌ مانده‌ كه‌ اینهاست‌:
١. ریشی‌ (رشی‌) نامه‌، در ٤ هزار بیت كه شرح‌ زندگی‌ مشایخ‌ ریشیۀ كشمیر است‌. این‌ رساله‌ به‌ كتابت‌ ابراهیم‌ قادری‌ فرزند میر احمد شاه‌ در سالهای‌ ١٢٨٤-١٢٨٥ق‌ /١٨٦٧- ١٨٦٨م‌ به‌ خط تعلیق‌ و در ٣ دفتر، آراسته‌ به‌ حواشی‌ و عنوانهای‌ رنگی‌ در ابتدای هر بخش‌، فراهم آمده است‌ (عبدالمقتدر،٢ /٧٤؛ «فهرست‌...»، XXXI /١٥٤-١٥٥؛ منزوی‌، فهرستواره‌... ، ٣ /٢١٠٣).
٢. سلطانی‌نامه‌، كه زندگی‌نامۀ سلطان‌العارفین‌، حمزۀ مخدومی‌ و مریدان‌ اوست‌ و شمار ابیات‌ آن‌ به‌ ٦٠٠‘٣می‌رسد (استوری‌، I(٢) /١٠٦٤؛ منزوی‌، همانجا).
٣. غوثیه‌، كه‌ زندگی‌نامۀ پیران‌ قادری‌، شامل‌ شرح‌ حال‌ و تعلیمات‌ شیخ‌ عبدالقادر گیلانی‌ (د ٥٦١ ق‌ /١١٦٦م‌) و مریدان‌ او: ابومدین‌، ابن‌ عربی‌، ابونجیب‌ سهروردی‌، عمار یاسر (از مریدان‌ ابونجیب‌ سهروردی‌) و نجم‌ الدین‌ كبری‌است‌ و ابیات‌ آن‌ به‌ ٥٠٠‘٥ می‌رسد (منزوی‌، همان‌، ٣ /٢٠١٣، ٢٢٢٦، خطی‌ مشترك‌، ١١ /١٠٠٩).
٤. نقشبندیه‌، كه‌ شرح‌ حال‌ بزرگان‌ سلسلۀ نقشبندیه‌ است‌. این‌ مثنوی‌ با شرح‌ زندگی‌ خواجه‌ یوسف‌ همدانی‌ آغاز می‌شود و با سوانح‌ خواجه‌ عنایت‌ الله‌ نقشبندی‌ پایان‌ می‌یابد (آفاقی‌، ٨٤).
٥. چشتیه‌، كه‌ شرح‌ حال‌ صوفیان‌ سلسلۀ چشتیه‌ است‌ و با خلیفه‌ ابوبكر آغاز شده‌، و به‌ میان‌ هاشم‌ كشمیری‌ خاتمه‌ یافته‌ است‌ (همانجا).
بهاءالدین‌ متو در ١٢٤٨ق‌ درگذشت‌ و در محلۀ مسجد پتوانی‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (راشدی‌، ١ /١٣٧).

مآخذ

آفاقی‌، صابر، «صوفیان‌ كشمیر و نقش‌ آنان‌ در نشر فرهنگ‌ و ادب‌ فارسی‌»، هنر و مردم‌، تهران‌، ١٣٥٠ش‌، شم‌ ١١٢-١١٣؛
راشدی‌، حسام‌ الدین‌، تذكرۀ شعرای‌ كشمیر، كراچی‌، ١٣٤٦ش‌؛
عبدالمقتدر، خان‌ بهادر، مرآة العلوم‌، پتنه‌، ١٩٤٢م‌؛
منزوی‌، احمد، خطی‌ مشترك‌؛
همو، فهرستوارۀ كتابهای‌ فارسی‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
نیز:

Catalogue of the Arabic and Persian Manunscripts in the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Patna, ١٩٧٧;
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.
مرجان‌ افشاریان‌