دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٢ - بلبل شاه
بلبل شاه
نویسنده (ها) :
مرجان افشاریان
آخرین بروز رسانی :
شنبه ٣١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بُلْبُلْ شاه، شرفالدین عبدالرحمان (د ٧٢٧ق / ١٣٢٧م)، عارف و صوفی طریقۀ سهروردیه و از مشایخ کشمیر در سدۀ ٨ق. وی در کشمیر به «بلبل شاه» معروف است، اما او را «بلال شاه» و «بابا بلال» نیز خواندهاند. در منابع موجود، اطلاعات چندانی دربارۀ تاریخ ولادت، خاستگاه و دوران کودکی و جوانی وی یافت نمیشود، تنها این را میدانیم که از سادات موسوی بود و چندی در بغداد میزیست؛ دیگر آنکه، دوبار از ترکستان به کشمیر رفت: نخستینبار در دوران حکومت سوهادیوه (٧٠٠-٧٢٠ق / ١٣٠١-١٣٢٠م) بر کشمیر، و بار دیگر در ٧٢٥ق که این بار در آنجا سکنى گزید و ازاینرو، با نام شرفالدین حسینی کشمیری و شرفالدین ترکستانی نیز از وی یاد شده است.
وی را از طریقۀ سهروردیه و از پیروان نعمتالله فارسی ــ که از خلفای این طریقه بود ــ دانستهاند. حاجی محییالدین مسکین در تاریخ کبیر، او را از مریدان ملااحمد علاّمی شمرده است (غلام سرور، ٢٨٦؛ داوود، ٨٢ -٨٣؛ عبدالحی، ٥٢؛ محب الحسن، ٣٢, ٣٩؛ رضوی، I / ٢٩٠؛ نیز نک : صوفی، .(٣٤
نخستین موج ورود به کشمیر مربوط به تهاجم بینتیجۀ دالچا خان تاتار در ٥٢٢ق / ١١٢٨م بود که به گسترش قابل توجه اسلام در آن سرزمین نینجامید، اما پس از گذشت دو سده از این واقعه، بلبل شاه با همراهانش به کشمیر وارد شد و موفق به انتشار اسلام در آن دیار گردید (تیتوس، ٤٥؛ والتر، ٣٤٠؛ آفاقی، جلوه...، ١٤).
رنچن شاه تبتی، حکمران بودایی کشمیر زیرنفوذ بلبل شاه به اسلام گروید و به عنوان نخستین پادشاه مسلمان کشمیر نام صدرالدین را برای خود برگزید؛ برخی نیز شاه میر وزیر رنچن را در مسلمان شدن او مؤثر میدانند (آزاد، تاریخ...، ٢٧٤، تذکره ...، ٩، ١١؛ عبدالحی، همانجا؛ ابوالفضل، ٢ / ١٨٤؛ داوود، ٨٢؛ رضوی، همانجا). مسلمان شدن این حاکم بودایی مذهب تبتی، برهمنهای کشمیر را برآشفت و موجب شد که در برابر گسترش اسلام در آن سرزمین مقاومت نمایند؛ ولی اسلام آوردن رنچن شاه سرانجام، موجب گرویدن بسیاری از اعضای خاندان سلطنتی، اشراف، و حتی تودههای مردم به اسلام گردید. با این حال، همسر شاه، کوتارانی بر کیش هندویی باقی ماند و این آیین را نپذیرفت (والتر، همانجا؛ پارمو، .(٧٣٩
رنچن شاه در ساحل رودخانۀ جِهلَم برای بلبل شاه خانقاهی بنا کرد که نخستین خانقاه کشمیر بود و در کنار آن نیز برای اطعام فقیران لنگری ساخت که درآمد آن از دهکدههای وقف شده تأمین میشد و به «لنگر بابا» یا «لنگربلبل» شهرت داشت. وی همچنین نخستین مسجد را در کشمیر به نام «مسجد بده» در همان حوالی تأسیس کرد که بعدها در آتش سوخت و مسجد کوچکتری در محل آن ساخته شد (عبدالحی، رضوی، همانجاها؛ صوفی، ٣٥؛ محب الحسن، ٤٠؛ S ,.(EI٢ بلبل شاه بسیاری از مردم کشمیر را به دین اسلام متمایل کرد و نقش مهمی در گسترش زبان فارسی در کشمیر داشت (ریاض، ٤٩).
بلبل شاه در ٧٢٧ق / ١٣٢٧م درگذشت و در نزدیکی مسجدی که سلطان صدرالدین برای او ساخته بود، به خاک سپرده شد، این مکان به سبب حضور سالانۀ هزاران نفر که از سراعتقاد به وی برای زیارت به آنجا میآمدند، تبدیل به مرکزی دینی گردید و اکنون نیز تا حدودی موقعیت گذشتۀ خود را حفظ کرده است.
پس از بلبل شاه، کسانی چون سید جلالالدین بخاری، مشهور به مخدوم جهانیان و نیز سید تاجالدین سمنانی و سیدحسین سمنانی در اشاعۀ اسلام در کشمیر نقش مؤثری داشتند (آزاد، همان، ١٣؛ آفاقی، «صوفیان...»، ٦٩، نیز جلوه، ١٤-١٥).
مآخذ
آزاد، محمود، تاریخ کشمیر، مظفرآباد، ١٩٩٢م؛
همو، تذکرۀ اولیاء کشمیر، مظفرآباد، ١٩٩٣م؛
آفاقی، صابر، جلوۀ کشمیر، لاهور، ١٩٨٠م؛
همو، «صوفیان کشمیر و نقش آنان در نشر فرهنگ و ادب فارسی»، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٠ش، شم ١١٢-١١٣؛
ابوالفضل علامی، آیین اکبری، لکهنو، ١٩٨٣م؛
داوود، نورالدین، محنة فی الفردوس، بغداد، ١٣٦٩ق / ١٩٥٠م؛
ریاض، محمد، احوال و آثار و اشعار میرسیدعلی همدانی، اسلامآباد، ١٤١١ق / ١٩٩١م؛
عبدالحی، نزهةالخواطر، حیدرآباد دکن، ١٣٥٠ق / ١٩٣١م؛
غلامسرور لاهوری، خزینةالاصفیا، کانپور، ١٩٢٩م؛
نیز:
EI٢, S;
Mohibbul Hasan, Kashmīr Under the Sulṭāns, Calcutta, ١٩٥٩;
Parmu, R. K., «Kashmir (١٣٢٠-١٥٨٦)», A Comprehensive History of India, New Delhi, ١٩٨٢, vol. V;
Rizvi, A. A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٦;
Sufi, G. M. D., Islamic Culture in Kashmir, New Delhi, ١٩٧٩;
Titus, M. T., Indian Islam, New Delhi, ١٩٧٩;
Walter, H. A., «Islam in Kashmir», The Moslem World, New York, ١٩١٤, vol. IV.
مرجان افشاریان