دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٦١ - بی خبر بلگرامی

بی خبر بلگرامی

بیْ‌خَبَرِ بِلْگِرامی‌، میر عظمت‌الله‌ حسینی‌ واسطی‌ بلگرامی‌ (د ذیقعدۀ ١١٤٢ /مۀ ١٧٣٠)، متخلص‌ به «بی‌خبر»، عارف‌، شاعر و هنرمند سدۀ ١٢ق‌ /١٨م‌. پدر او میر لطف‌ الله‌ احمدی‌، معروف‌ به‌ شاه‌ لدها (د ١١٤٣ ق‌) اهل‌ طریقت‌ بود و اصل‌ ایشان‌ از سادات‌ حسینی‌ واسط است‌ كه‌ در بلگرام‌ سكنا گزیدند. میرغلامعلی‌ آزاد بلگرامی‌ از مریدان‌ میر لطف‌الله‌ بود و كتاب‌ انیس‌ المحققین‌ را در شرح‌ حال‌ او نوشته‌ است‌ (اقبال‌، ٥٥؛ خلیل‌، ٢٣؛ منزوی‌، فهرستواره‌ ... ، ٣ /٢٠٢٧).

تاریخ‌ ولادت‌ بی‌خبر و جزئیات‌ زندگی‌ او در منابع‌ روشن‌ نیست‌ (نک‌ : خلیل‌، اقبال‌، همانجاها؛ خوشگو، ٣ /١٧٢)، تنها می‌دانیم‌ كه‌ به‌ تصوف‌ گرایش‌ داشت‌، خط شكسته‌ را بسیار خوب‌ می‌نوشت‌ و در موسیقی‌ متبحر بود (بهگوان‌، ٣٠؛ آزاد، ٣١٧). بی‌خبر با بیدل‌ دهلوی‌ ملاقات‌ و گفت‌وگو داشته‌، و شرح‌ آن‌ را در اثر خود به‌ نام‌ سفینۀ بی‌خبر آورده‌ است‌ (آزاد، ٣١٥-٣١٦؛ اقبال‌، ٥٦) بی‌خبر بلگرامی‌ در ١١٤٢ق‌ در دهلی‌ درگذشت‌ و در جوار مزار شیخ‌ نظام‌الدین‌ اولیا دهلوی‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (آزاد، ٣٢٥؛ خوشگو، ٣ /١٧٣؛ اقبال‌، ٥٥).

از وی‌ آثار چندی‌ به‌ جای‌ مانده‌ است‌: ١. دیوان‌ با ٧ هزار بیت‌ كه‌ شامل‌ قصیده‌، غزل‌، رباعی‌ و مثنوی‌ است‌. اشعاری‌ از این‌ دیوان‌ در مآثر الكرام‌ آمده‌ است‌ و نسخۀ خطی‌ آن‌ در كتابخانۀ خدابخش‌ پتنه‌ نگهداری‌ می‌شود (شیر، ٣/٨٣؛ «فهرست‌ ... »، XXXII/١٢٤). ٢. سفینۀ بی‌خبر، زندگی‌نامۀ فارسی‌ سرایان‌ سدۀ ١٢ق‌ است‌ كه‌ به‌ ترتیب‌ الفبایی‌ در ١١٤١ق‌ جمع‌آوری‌، و تنظیم‌ شده‌ است‌. دو نسخۀ خطی‌ آن‌ در دانشگاه‌ لاهور و دانشگاه‌ اسلامی‌ علیگره‌ موجود است‌ (خوشگو، همانجا؛ اقبال‌، ٥٦؛ منزوی‌، همان‌، ٣/١٩١٧، خطی‌ مشترك، ١١/٧٤٩؛ آقابزرگ‌، ١٢/٧٩٥؛ رضوی‌، ١٧١). ٣. غبار خاطر، رساله‌ای‌ است‌ در اظهار تأسف‌ از گروه‌بندی‌ و سقوط مسلمانان‌ در روزگار نویسنده‌ كه‌ دوبار چاپ‌ شده‌ است‌ (اقبال‌، همانجا؛ نوشاهی‌، ٤٤٠). ٤. ما قل‌ّ ودل‌ّ، رساله‌ای‌ دربارۀ عقل‌ و ادراك‌، و معیار درستی‌ و نادرستی‌ آنهاست‌ كه‌ دو نسخۀ خطی‌ آن‌ در كتابخانۀ آصفیۀ حیدرآباد دكن‌ و انجمن‌ ترقی‌ اردو وجود دارد (اقبال‌، همانجا؛ منزوی‌، همان‌، ٢ /٩٧٧).

مآخذ

آزاد بلگرامی‌، غلامعلی‌، مآثر الكرام‌، حیدرآباد دكن‌، ١٩١٣م‌؛
آقابزرگ‌، الذریعة؛
اقبال‌، ظفر، «ماقل‌ّ ودل‌»، دانش‌، اسلام‌آباد، ١٣٦٦ش‌، شم‌ ٩؛
بهگوان‌ داس‌ هندی‌، سفینۀ هندی‌، پتنه‌، ١٩٥٨م‌؛
خلیل‌، علی‌ ابراهیم‌، صحف‌ ابراهیم‌، پتنه‌، ١٩٧٨م‌؛
خوشگو، بندر ابن‌ داس‌، سفینه‌، پتنه‌، ١٩٥٩م‌؛
شیر، اطهر، مرآة العلوم‌، پتنه‌، ١٩٦٧م‌؛
منزوی‌، خطی‌ مشترك‌؛
همو، فهرستوارۀ كتابهای‌ فارسی‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
نوشاهی‌، عارف‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌ موزۀ ملی‌ پاكستان‌ كراچی‌، اسلام‌آباد، ١٣٦٢ش‌؛
نیز:

Catalogue of the Arabic and Persian Manuscripts in the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Patna, ١٩٨٠;
Rizvi, A. A., Catalogue of the Persian Manuscripts in the Maulana Azad Library, Aligarh, ١٩٦٩.
مرجان‌ افشاریان‌