بُرْهان‌ الدّین‌ قُطْب‌ عالَم‌، ابو محمد عبدالله‌ (٧٩٠-٨٥٧ق‌ / ١٣٨٨-١٤٥٤م‌)، از عارفان‌ بزرگ سلسلۀ سهروردیه‌ در شبه‌ قاره هند. وی‌ فرزند ناصرالدین‌ محمود (قس‌: ابوالفضل‌، ٣ / ١٧٨: محمد)، نواده جلال‌ الدین مخدوم‌ جهانیان‌ بخاری‌ (گجراتی‌، ٢ / ١٦؛ غوثی‌ شطاری‌، ١٣٣؛ دهلوی‌، ١٦٧) بود و در برخی‌ منابع‌ با عنوان‌ «ثانی‌ مخدوم‌ جهانیان‌» از او یاد شده‌ است‌. خاندان‌ برهان‌ الدین‌ از سادات‌ بخارا بودند و نسب‌ ایشان‌ به‌ جعفر مثنێ‌، برادر امام‌ حسن‌ عسكری‌ (ع‌) می‌رسید (گجراتی‌، همانجا). شاید به‌ همین‌ سبب‌ است‌ كه‌ برخی‌، مذهب‌ این‌ خانواده‌ را امامیه دانسته‌اند (شاهنوازخان‌، ٣ / ٤٤٨).
برهان‌ الدین در شهر «اُچه‌»، كه اینك از توابع‌ بهاولپور پاكستان‌ است‌، متولد شد (لعلی‌، ٨٣٣؛ عبدالحی‌، ٣ / ٩٦-٩٧؛ غوثی‌ شطاری‌، همانجا). وی‌ ده‌ ساله‌ بود كه‌ پدر را از دست‌ داد و عموی‌ پدرش‌ «شاه‌ راجو قتال‌» (د ٨٢٧ق‌ / ١٤٢٤م‌) سرپرستی‌ او را بر عهده‌ گرفت‌. پس‌ از چندی‌ به‌ اشاره وی‌ زادگاه‌ خود را ترك‌ كرد و در ٨٠٢ق‌ / ١٣٩٩م‌ عازم‌ شهر پتن‌ شد. در آنجا سلطان‌ مظفر شاه‌ اول‌ ــ كه‌ خود از مریدان‌ جد وی‌ بود ــ به‌ استقبال‌ او آمد (گجراتی‌، ٢ / ١٦-١٧). در همین‌ شهر مدتی‌ نزد علیشیر گجراتی‌ علوم‌ ظاهری‌ و باطنی‌ را فراگرفت‌ و در زمره مریدان‌ شیخ‌ احمد كهتو درآمد و استاد بر او خرقه‌ پوشاند و لقب‌ قطب‌ عالم‌ به‌ او داد (لعلی‌، ٨٣٤؛ عبدالحی‌، ٣ / ٩٧؛ گجراتی‌، ٢ / ١٧؛ ابوالفضل‌، نیز غوثی‌ شطاری‌، همانجاها). وی‌ گذشته‌ از شیخ‌ احمد كهتو، از بزرگان‌ دیگری‌ چون‌ حامد بن‌ محمود حسینی‌ بخاری‌، صدرالدین‌ ابن‌ احمد اچی‌ و شیخ نورالدین ابوالفتوح شیرازی نیز خرقه دریافت كرد (عبدالحی‌، همانجا).
در ٨١٣ق‌ / ١٤١١م‌ كه‌ سلطان‌ احمد، شهر احمدآباد را بنا كرد، برهان‌ الدین‌ قطب‌ عالم‌ به‌ درخواست‌ وی‌ از پتن‌ به‌ آنجا آمد. سلطان‌احمد هنگام‌ ورود او قصیده‌ای‌ را كه‌ در مدح‌ وی‌ سروده‌ بود، قرائت‌ كرد(گجراتی‌، همانجا). پس‌ از حضور برهان‌الدین‌ دراحمدآباد، مسجدی‌ نیز در محله اساول‌ برای‌ او بنا شد. وی‌ سپس‌ به‌ روستای‌ «بَتوه‌» در نزدیكی‌ احمد آباد ــ كه‌ سلطان‌ احمد آن‌ را به‌ وی‌ واگذار كرده‌ بود ــ رفت‌ و بقیه عمر را در آنجا گذرانید (عبدالحی‌، گجراتی‌، همانجاها).
سال‌ درگذشت‌ برهان‌ الدین‌ را ٨٥٠ ق‌ (نكـ: گجراتی‌، ٢ / ١٧) و ٨٥٦ق‌ (داراشكوه‌، ١١٧) نیز ذكر كرده‌اند. پیكر برهان‌ الدین‌ ابتدا در اساول‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد، اما پس‌ از ٣ روز بعضی‌ از خلفای‌ وی‌ مصلحت‌ دیدند كه‌ آن‌ را به‌ بتوه‌ منتقل‌ كنند (لعلی‌، ٨٣٣ -٨٣٤). پادشاهان‌ تیموری‌ هند بارها مزار وی را زیارت‌ كردند (EI²)و اینك نیز آرامگاه وی زیارتگاه مردم آن دیار است‌. همچنین‌ موقوفاتی‌ برای‌ تهیه هزینه عُرس‌ و مخارج‌ معاش‌ سجاده‌ نشینان‌ و فرزندان‌ قطب‌ عالم‌ (سادات‌ قطبیه‌) اختصاص‌ داده‌ شده‌ بود (گجراتی‌، همانجا).
برای‌ برهان‌ الدین‌ كراماتی‌ نیز ذكر كرده‌اند (داراشكوه‌، همانجا؛ غلام‌ سرور، ٢ / ٧٠). پس‌ از وی‌، فرزند اولش‌ معروف‌ به‌ شاه‌ عالم‌، خلیفه‌ و جانشین‌ وی‌ گردید (نكـ: ابوالفضل‌، همانجا).

مآخذ

ابوالفضل‌ علامی‌، آیین‌ اكبری‌، لكهنو، ١٨٩٣م‌؛
داراشكوه‌، محمد، سفینة الاولیا، كانپور، ١٨٨٤م‌؛
دهلوی‌، عبدالحق‌، اخبار الاخیار، دهلی‌، ١٣٣٢ق‌؛
شاهنوازخان‌، مآثر الامراء، به‌ كوشش‌ میرزا اشرف‌ علی‌، كلكته‌، ١٣٠٩ق‌ / ١٨٩١م‌؛
عبدالحی‌، نزهة الخواطر، حیدر آباد دكن‌، ١٣٧١ق‌ / ١٩٥١م‌؛
غلام‌ سرور لاهوری‌، خزینة الاصفیا، كانپور، ١٣٣٢ق‌ / ١٩١٤م‌؛
غوثی‌ شطاری‌، محمد، گلزار ابرار، به‌كوشش‌ محمد ذكی‌، پتنه‌، ١٩٩٤م‌؛
گجراتی‌، علی‌ محمد، مرآة احمدی‌، بمبئی‌، ١٣٠٧ق‌ / ١٨٨٨م‌؛
لعلی‌ بدخشی‌، لعل‌ بیگ‌، ثمرات‌ القدس‌، به‌ كوشش‌ كمال‌ حاج‌ سیدجوادی‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
نیز:

EI^٢

غلامعلی‌ آریا