بُرْجُلانی، ابوجعفر محمد بن حسین (د ٢٣٨ق/٨٥٢م)، معروف به ابوالشیخ، زاهد، صوفی و محدث. در منابع اشاره‌ای به تاریخ ولادت و دوران نخستین زندگی او نشده است. او را به محلۀ برجلانیۀ بغداد (خطیب، ٢/٢٢٢) و همچنین به قریه‌ای در نزدیکی واسط عراق نسبت داده‌اند و به سبب اقامتش در بغداد، نسبت بغدادی نیز به او داده شده است (سمعانی، ٢/١٣٩). ابن ابی یعلیٰ در طبقات الحنابله از او یاد کرده است (١/٢٩٠-٢٩١).
برجلانی را اهل زهد و عالم به احادیث مربوط به آن دانسته‌اند، چنانکه در این باب احمد بن حنبل، پیروانش را به او ارجاع می‌دهد (ابن ابی حاتم، ٣(٢)/٢٢٩؛ خطیب، ٢/٢٢٣). ابراهیم بن اسحاق حربی نیز وی را ستوده است (همانجا) و ابن حبان او را ثقه و صاحب حدیث می‌داند (٩/١٢٤)؛ با این حال، در توفیق یا تجریح وی سکوت شده است (ذهبی، ٣/٥٢٢).
برجلانی، از محضر استادانی چون حسین بن علی جعفی، زید بن حباب، طلق بن غنام و دیگران استفاده کرده است (ابن ابی حاتم، همانجا) و از جمله شاگردان او، ابویعلیٰ موصلی (سمعانی، همانجا) و ابراهیم بن جنید بوده‌اند؛ همچنین ابن ابی الدنیا از او روایات بسیاری نقل کرده است (ابن ابی حاتم، همانجا؛ نیز نک‌: ه‌ د، ٢/٦٥٠). از بزرگان صوفیه نیز کسانی چون ابوالعباس ابن مسروق طوسی با وی مصاحبت داشته‌اند (سلمی، ٢٣٧-٢٣٨).
برجلانی تألیفات بسیاری در زمینۀ زهد داشته است (ابن ابی حاتم، همانجا؛ ابن ابی یعلیٰ، ١/٢٩٠) که از آن جمله می‌توان به کتاب الزهد و الرقائق اشاره نمود (خطیب، ٢/٢٢٢). دیگر آثار او عبارتند از: ١. الصبر، ٢.الصحبة، ٣. الطاعة، ٤. المتیّمین، ٥. الهمّة، ٦. الجود و الکرم (ابن ندیم، ٢٣٦). نسخه‌ای از کتاب الجود و الکرم او در کتابخانۀ ظاهریۀ دمشق موجود است (ظاهریه، ٢٠٠).

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ١٣٦١ق؛
ابن ابی یعلیٰ، محمد، طبقات الحنابلة، به کوشش محمد حامد فقی، قاهره، ١٣٧١ق/ ١٩٥٢م؛
ابن حبان، محمد، الثقات، حیدآباد دکن، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق/١٩٣١م؛
ذهبی، محمد، میزان الاعتدال، قاهره، ١٩٦٣م؛
سلمی، محمد، طبقات الصوفیة، به کوشش نورالدین شریبه، حلب، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٩٦٣م؛
ظاهریه، خطی (مجامیع).

مریم فلاحتی