دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٩٤ - بدخشی

بدخشی

بَدَخْشی، ملا محمد (د ٩٢٢ق یا ٩٢٣ق/ ١٥١٦ یا ١٥١٧م)، از صوفیان حنفی سلسلۀ نقشبندیه. نسبت وی به صورت بَلَخشی نیز آمده (ﻧﻜ : غزّی، ١/ ٨٩؛ ‌نبهانی، ‌١/ ٢٩٤).
او در بدخشان به دنیا آمد و همانجا نزد عمویش به آموختن بخشی از قرآن پرداخت (غزی،‌ همانجا؛‌ نبهانی، ١/ ٢٩٥؛ طاش كوپری‌زاده، ٣٥٨). پس از آنجا به دمشق رفت و در آنجا به جمع مریدان مولانا زاده شیخ محمدعبدالله اتراری،‌ مشهور به «ابن مولـﻰ اترارای» از خلفای شیخ عبیدالله احرار (د ٨٩٥ق/ ١٤٩٠م) پیوست و پس از وفات شیخ با عنوان خلیفۀ او به ارشاد مریدان پرداخت و پس از وفات شیخ با عنوان خلیفۀ او به ارشاد مریدان پرداخت و طریق ترك دنیا و تجرد را در پیش گرفت (سعدالدین، ٢/ ٥٨٤-٥٨٥؛ طاش كوپری‌زاده، ٣٥٧؛ غزی، همانجا؛ خانی، ١٧٢).
بدخشی را از معتقدان محیی‌الدین ابن عربی دانسته‌اند (غزی، همانجا)، و نیز گفته‌اند كه وی بر خواطر وقوف داشت و بدون سعی در كسب علوم ظاهری،‌ از طریق كشف و الهام به حقایقی دست یافته بود و به همین دلیل،‌ مریدان خود را از مطالعه و تحصیل علوم ظاهری منع می‌كرد (طاش كوپری‌زاده، ٣٥٧-٣٥٨؛ غزی، ١/ ٨٩-٩٠؛ نبهانی، ١/ ٢٩٤-٢٩٥). خواجه محمدقاسم (از نوادگان خواجه عبیدالله احرار) كه با ملامحمد بدخشی و ملااسماعیل شروانی (د ٩٤٢ق/ ١٥٣٥م) از مریدان خواجه عبیدالله احرار در دمشق مصاحبت داشته،‌ از اختلافات نظر آن دو دربارۀ فراگیری علوم‌ظاهری و همچنین از ارتباط میان آن دو و اشتیاق ملااسماعیل به دیدار ملامحمد یاد كرده است (ﻧﻜ : سعدالدین،‌ ٢/ ٥٨٥-٥٨٦؛ طاش كوپری‌زاده، غزی، همانجاها).
سلطان سلیم عثمانی هنگام فتح دمشق دوبار در مجلس بدخشی حاضر شد كه در بار دوم شیخ‌سلطان را به رعایت حقوق مردم سفارش كرد (ﻧﻜ : ابن‌طولون، اعلام...، ٢٨٧-٢٨٨؛ سعدالدین، ٢/ ٥٨٦؛ طاش كوپری‌زاده، ٣٥٧؛ غزی، ١/ ٨٩؛ خانی، همانجا).
از آنجا كه بدخشی مخالف فراگیری علوم و نیز مطالعۀ كتب بود، طبعاً اثری از خود بر جای نگذاشته است. از احوال مریدان و خلفای وی نیز اطلاعی در دست نیست. وی در قبرستان صالحیه دمشق در پایین قبر ابن‌عربی (د ٦٣٨ق/ ١٢٤٠م) به خاك سپرده شد (ﻧﻜ : ابن‌طولون، القلائد...، ١/ ١٢٢؛ «دائرۃالمعارف...»، V/ ٢٩٣٩.

مآخذ

ابن‌طولون، محمد، اعلام الورﻰ، به كوشش محمداحمد دهمان، دمشق، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٤م؛
همو، القلائد الجوهریة، به كوشش محمداحمد دهمان، دمشق، ١٤٠١ق/ ١٩٨٠م؛
خانی خالدی نقشبندی، عبدالمجید، الحدائق الوردیة، دمشق، ١٣٠٨ق؛
سعدالدین، محمد، تاج التواریخ، استانبول، ١٢٨٠ق؛
طاش كوپری‌زادهف احمد، الشقائق النعمایة، به كوشش احمدصبحی فرات، استانبول، ١٤٠٥ق؛
غزی، محمد، الكواكب السائرۃ، به كوشش جبرائیل سلیمان جبور، بیروت، ١٣٦٤ق/ ١٩٤٥م؛
نبهانی، یوسف، جامع‌ كرامات‌الاولیاء،‌ به كوشش ابراهیم عطوه عوض، قاهره، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
نیز:

Türkiyed diyanet vakfi İslām ansiklopedisi, Istanbul,١٩٢٢.
محمدجواد شمس