بُخاری، باقر بن عثمان، از صوفیان قرن ١١ق/ ١٧م شبه قارۀ هند و مؤلف کتاب جواهر الاولیا. نیاکان او در بخارا می‌زیستند و در سدۀ ٧قريال یکی از اجداد او، سید جلال بخاری (د ٦٩٠ق/ ١٢٩١م) از بخارا به نواحی شمال غربی شبه قاره آمد و در قریۀ اُچ، واقع در استان پنجاب مسکن گزید (بخاری، ١٠، ٥٥٣؛ غلام سرور، ٣١). از نیاکان بخاری کسانی چون سید جلال بخاری و فرزندش سید احمد کبیر و فرزند وی سید جلال، ملقب به مخدوم جهانیان و جهانگشت (٧٠٧-٧٨٥ق/ ١٣٠٧-١٣٨٣م)، از بزرگان صوفیۀ هند بودند و بیشتر به طریقۀ سهروردیه تعلق داشتند (بخاری، ١٠، ١١، ١٣، ٢٩٤). گویا سیدجلال جهانگشت، در سفری به دهلی، خرقۀ سلسلۀ چشتیه را نیز از دست شیخ نصیرالدین محمود چراغ دهلی دریافت نموده است (همو، ١١، ٥٠١، ٥٠٥).
از احوال بخاری آگاهی چندانی در دست نیست. ظاهراً او در اچ، موطن اجدادی خویش به دنیا آمده، و در همانجا زیسته، و در گذشته است؛ چنانکه وجود مزار وی در آنجا گواه این معنی است. چنین به نظر می‌رسد که بخاری مقدمات علوم را زیر نظر پدر خویش، عثمان بن داوود بخاری به انجام رسانیده، و علاوه بر پدر، از شخص دیگری به نام سید شمس الدین مخدوم امام بخاری گجراتی، از اولاد سید جلال جهانگشت نیز کسب دانش کرده است (همو، ١١٣). بخاری پس از سپری‌کردن دوران تحصیل، دست ارادت به پدر خویش داد و خرقۀ خلافت از وی گرفت (همو، ٢٩٦).
از شاگران بخاری این اشخاص نامشان در جواهر الاولیا آمده است: ١. سید احمد بن سید کبیر (همو، ٢٤٠)؛ ٢. سید علی‌اکبر بن سید حامد قتال بخاری، مؤلف باقرالانوار و نیز فواید البخاری (همو، ١٢٧، ٢٣٧)؛ ٣. سید محمد بن سید یوسف (همو، ٢٤٠)؛ ٤. محمدعلی بن عبدالواسع صوفی که اولین نسخۀ کتاب جواهر الاولیا را تحریر کرد (همو، ٣٩، ٩٢، ٥٥٣).
بخاری جواهر الاولیا را در فضیلت سوره‌ها و آیه‌های قرآن، اسماء باری تعالى، احوال والقاب پیامبر اکرم(ص) و مطالب دیگری در این زمینه‌ها، به زبان فارسی تألیف نموده است. کتاب در ٥ «جواهر» ترتیب یافته که شامل مجموعۀ متنوعی است از موضوعات یاد شده و نیز ادعیه و اوراد و آدابی که به گمانِ مؤلف، مأثور از بزرگان دین و طریقت بوده است. این کتاب را غلام سرور بر اساس ٣ نسخۀ خطی (ﻧﻜ : غلام سرور، ٥-٢٨) تصحیح کرده، و به ضمیمۀ مقدمه‌ای مبسوط، در ١٣٥٥ش/ ١٩٧٦م در اسلام‌آباد پاکستان به چاپ رسانیده است. بخش بسیار بزرگی از این کتاب مشتمل است بر اوراد و افسونهایی که غالباً به سحر و جادو نزدیکند و جنبۀ بسیار عامیانه و خرافی دارندو مؤلف در مواردی نیز فضایل و کراماتی به اجداد خود نسبت داده، و در ضمن مطالب، روایات و حکایاتی نقل کرده است که هیچ گونه مأخذ و سندی ندارند. بخشهایی از این کتاب به ذکر اسامی نحویان، محدثان، راویان، قاریان و عارفان اختصاص یافته است و به نظر می‌رسد که مؤلف فهرستهایی از اسامی دانشمندان در رشته‌های گوناگون در دست داشته، و مطالب خود را به ترتیب از آنها اخذ کرده است.
نثر فارسی کتاب جواهر الاولیا ساده و عامیانه است، ولی در عین حال، مؤلف به صورتی گسترده، لغات و ترکیباتی عربی در نوشتۀ خویش وارد نموده است (مثلاً ﻧﻜ : ص ٨، ٢١٧، ٢٣٥، ٢٧٨، ٣٩٣، ٤٨٣-٤٨٦؛ غلام سرور، ١١١ ﺑﺒ ). نثر عربی کتاب نیز در مواردی که نوشتۀ خود مؤلف است، ناپخته و پرغلط است و نشان از اطلاع اندک او از قواعد صرفی و نحوی و اسلوب نگارش عربی دارد، و معلوم می‌شود که اطلاع او در این موارد محدود به اوراد و اذکار و آیات قرآنی بوده است. بخاری در این کتاب گاهی اشعاری از ساخته‌های خود آورده (ص ٢٧٥، ٣١٥-٣١٧، ٣٢١، ٥١٤، ﺟﻤ ) که غالباً عاری از لطف معنا و تناسب وزن است.
به استناد وقایعی که در جواهر اولیا آمده است، می‌توان تاریخ تألیف آن را در میانۀ سالهای ١٠٧٠تا ١٠٩٨ق تخمین زد (ﻧﻜ : ص ٢٣٩، ٣٣٣، ٥٤٩؛ غلام سرور، ٧٩-٨٢). و هم از این روست که می‌توان یقین کرد تاریخ درگذشت بخاری بعد از جمادی‌الثانی ١٠٩٨ بوده است.
بخاری در این کتاب از برخی دیگر از تألیفات خویش نام برده است، از جمله، اکبر جلالی (ص ٢٦١)، باقر المرادات (ص ٥٥١)، و خمس الانوار (ص ١١، ٣٢٠).

مآخذ

بخاری، باقر، جواهر الاولیا، به کوشش غلام‌سرور، اسلام‌آباد، ١٣٥٥ش/ ١٩٧٦م؛
غلام‌سرور، مقدمۀ جواهر الاولیا، اسلام‌آباد، ١٣٥٥ش/ ١٩٧٦م.

عبدالامیر جابری‌زاده