دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٨٧ - بخاری

بخاری

بُخاری، امیر احمد بن محمد حسینی (ح ٨٤٩-٩٢٢ق/ ١٤٤٥-١٥١٦م)، از مشایخ طریقۀ نقشبندیه.
امیر احمد احتمالاً در بخارا زاده شد. تاریخ تولد او به طور دقیق روشن نیست؛ به نوشتۀ برخی از مآخذ، هنگام وفات ٧٣ سال داشته است (مجدب، ٣٦٥؛ ثریا، ١/ ١٩٥؛ مدرس، ١/ ٢٣٧؛ رفعت، ١/ ٩٩)، پس ولادت او را می‌توان در حدود سال ٨٤٩ق دانست. وی از سادات حسینی (شیخی، ١/ ٤٨) و اتبار شیخ محمود فغنوی است (خانی، ١٧٤). او ابتدا به حلقۀ خواجه عبیدالله احرار سمرقندی پیوست؛ سپس به خدمت شیخ عبدالله الهی سماوی درآمد و همراه او به تاشکند رفت و آنگاه ترک یار و دیار کرده، به توصیۀ عبیدالله راهی بلاد روم شد و در راه با عبدالرحمان جامی ملاقات کرد (طاش کویری زاده، ٣٥٨-٣٥٩؛ غزی، ١/ ١٥٢؛ «دائرةالمعارف...»، VI/ ١٦)؛ مدتی در قصبۀ سماو اقامت گزید و در خدمت شیخ الهی بود از شیخ الهی منقول است که وی ٦سال نماز صبح را با وضوی نماز عشا می‌گزارد و در این مدت به هیزم کشی برای آشپزخانۀ شیخ مشغول بود و شبها نمی‌خوابید (سعدالدین، ٢/ ٥٨٨؛ سامی، ٢/ ١٠٤١؛ مجدی، ٣٦٣).
بخاری پس از مدتی اقامت در سماو با اجازۀ شیخ به حج مشرف شد (طاش کویری‌زاده، ٣٥٩؛ غزی، همانجا). نزدیک یک سال در مکه اقامت گزید (سعدالدین، همانجا)، سپس به سماو بازگشت و از آنجا به استانبول رفت (طاش کویری زاده، ٣٦٠؛ غزی، ١٥٣). در زوایۀ شیخ وفا زاده مسکن گزید (مجدی، ٣٦٤). چندی بعد، در همانجا مسجد و زاویه‌ای بنا کرد و برای آسایش مریدان و فقرا حجره‌هایی ترتیب داد و تا پایان عمر در آنجا به‌ترویج و تبیلغ طریقت پرداخت (ثریا، همانجا؛ مجدی، ٣٦٥). بخاری بعد از وفات در کنار مسجدی که خود ساخته بود، به خاک سپرده شد (نبهانی، ١/ ٥٣٩؛ طاش کویری زاده، ٣٦١) و ماده تاریخ درگذشت او را «واه‌شیخ» آورده‌اند (مجدی، همانجا).
عامۀ مردم به بخاری اعتقاد خاص داشتند و کرامات و خوارق عاداتی به وی نسبت داده‌اند (ﻧﻜ : طاش کویری زاده، همانجا؛ نبهانی، ١/ ٥٣٨-٥٣٩). او با ادب فارسی آشنا بوده، و گویا به فارسی شعر هم می‌گفته است (ثریا، ١/ ١٩٥-١٩٦). از خلفای او شیخ مصلح الدین مصطفێ افندی (شیخی،١/ ٤٩) و شمس‌الدین کوتاهیه‌ای و محمود لامعلی چلبی، معروف به حکیم چلبی را می‌توان نام برد (ثریا، ١/ ١٩٦؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). وی اساس طریقت را اجتناب از رخصت و ترک بدعتها، تمسک به سنت سنیّه، دیدار با مردم به قدر نیاز آنان، کم‌خواری، کم‌خوابی، کم‌گویی، عبادت شبانه و صوم روزانه می‌دانست (همان، VI/ ٢٢). کتابی بدون نام در اصول آیین نقشبندی و مجموعه‌ای در تفسیر ابیات مشکل مثنوی (ایرانیکا، IV/ ٣٢٩) را از آثار او شمرده‌اند.

مآخذ

ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق؛ خانی خالدی نقشبندی، عبدالمجید، الحدائق الوردیة، دمشق، ١٣٠٨ق؛ رفعت، احمد، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول، ١٢٩٩ق؛ سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛ سعدالدین، محمد، تاج التواریخ، استانبول، ١٢٨٠ق؛ شیخی محمد افندی، وقایع الفضلاء (ذیل الشقائق النعمانیة)، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛ طاش کویری زاده، احمد، الشقائق النعمائیة، به کوشش احمد صبحی فرات، استانبول، ١٤٠٥ق؛ غزی، محمد، الکواب السائرة، به کوشش جبرائیل سلیمان جبور، بیروت، ١٩٤٥م؛ مجدی محمد افندی، حدائق الشقائق (ذیل الشقائقق النعمائیة)، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛ مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٦ش؛ نبهانی، یوسف، جامع کرامات الاولیاء، به کوشش ابراهیم عطوه عوض، بیروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛ نیز:

Iranica;
Evliyâlar ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
علی‌اکبر دیانت