بایَزیدِ بَسْطامیِ ثانی، ابومحمدعلی بن عنایت‌الله (زنده در ١٠١١ق/ ١٦٠٢م)، عارف، محدث، فقیه شیعی و از نوادگان بایزید بسطامی.
تاریخ ولادت او دانسته نیست، اما با توجه به آگاهی اندکی که از احوال او در دست است و نیز تاریخ وفات استادانش می‌بایست در اواسط سدۀ ١٠ق زاده شده باشد. بایزید مدتی در مشهد از محضر بزرگان فقه و حدیث آن دیار، از جمله شهاب‌الدین عبدالله بن محمود شوشتری، معروف به شهید ثالث (د ٩٩٧ق/ ١٥٨٩م) و نیز شیخ‌عزالدین حسین ین عبدالصمد حارثی (د ٩٨٤ق/ ١٥٧٦م) پدر شیخ بهایی بهره جست و از آنان اجازۀ روایت گرفت (مجلسیف ١٠٦/ ١٦٧؛ خوانساری، ٤/ ٢٣٣). برخی از متأخران او را از شاگردان علی‌بن‌عبدالعالی‌کرکی، معروف به محقق‌ثانی (د ٩٤٠ق/ ١٥٣٣م) دانسته‌اند (آقابزرگ، الذریعة، ١٧/ ١٤٤؛ نیز ﻧﻜ : شورا، ٤/ ٩٣، ٥/ ٢٤)؛ لیکن اولاً بایزید خود اجازه‌ای که از وی در دست است، در میان استادان خویش نامی از محقق نبرده، ثانیاً در منابع قدیم‌تر ذکری از این موضوع به میان نیامده است.
بایزید پس از فراگیری علوم و معارف دینی به تألیف آثاری در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی و نیز به تعلیم و ترتبیت شاگردان پرداحت. از جملۀ شاگردان وی، از سیدحسین بن حیدر کرکی عاملی نام برده شده است (مثلاً ﻧﻜ : امین، ٨/ ٢٩٩) که از بایزید، اجازه‌ای برای روایت همۀ مرویات و تألیفاتش، دریافت کرده است. این اجازه در محرم ١٠٠٤نگاشته شده، و در صورت کامل آن در بحارالانوار مجلسی (١٠٦/ ١٦٧-١٦٨) موجود است (نیز ﻧﻜ : آقابزرگ، همان، ١/ ١٣٩).
تاریخ وفات بایزید نیز روشن نیست؛ همین قدر معلوم است که او تألیف رسالۀ قضاوقدر را در ١٤ جمادی‌الآخر ١٠١١ به پایان برده است (ﻧﻜ : مرکزی، خطی، ٣(١)/ ٣١٨). ازاین‌رو، می‌توان گفت که تاریخ وفات وی بعد از این زمان، و در نیمۀ اول سدۀ ١١ق است.

آثار

١. نجاتیه، اثری است به فارسی پیرامون «غیبت» که ره زعم مؤلف، در آن عصر از گناهان شایع بوده است. کتاب مشتمل بر دو باب است: «باب اول در بیان غیبت و توابع آن» که ٢ مقدمه و ٦ فصل دارد و نگارنده در ضمن ٥ فصل نخستین به بیان موضوعات مربوط به غیبت مثل مذموم‌بودن آن در روایات دینی، اقسام و علاج آن، اموری که غیبت در آنها تجویز شده، و کفارۀ غیبت پرداخته، و فصل ششم را به بیان توابع غیبت، یعنی سخن‌چینی و دورویی و حسدورزی اختصاص داده است. شیوۀ مؤلف در این باب، شیوۀ عالمان حدیث و فقهاست که مباحث خود را بر مبنای احدایث مأثور گی می‌ریزند، و همان‌طور که خود در مقدمۀ کتاب آورده، به کتاب کشف‌الربیة عن احکام‌الغیبۀ شهیدثانی (د٩٦٦ق/ ١٥٥٩م) نظر داشته است (ص ٢ﺑﺒ ). بایزید در باب دوم این کتاب به «توبه و آنچه بر آن متعلق است»، پرداحته، و این‌بار، در بیان مراتب توبه و فروع آن، یکسر بر تألیفات «عارفان حقیقت و سالکان طریقت» تکیه کرده، و بر مذاق آنان سخن رانده است. او پاره‌ای از عبارات آنان را ذکر کرده، و تحت‌تأثیر نظرات متصوفه، توبه را نخستین مقام عارفان دانسته است(ص ١٠٣ﺑﺒ ). این اثر به کوشش جلال‌الدین محدث در ١٣٣٤ش در تهران به چاپ رسیده است.
٢. الانصاف فی معرفةالاسلاف، اثری است در موضوع امامت و تعیین فرقۀ ناجیه. مؤلف شیعۀ امامیه را تنها فرقۀ ناجی از میان ٧٣ فرقه دانسته است. از آنجا که در «اجازه» از این تألیف نام برده شده، تاریخ تألیف آن می‌بایست قبل از ١٠٠٤ق بوده باشد (مجلسی، همانجا؛ نیز ﻧﻜ : آقابزرگ، همان، ٢/ ٣٩٦، ١٧/ ١٤٤؛ قس: مدرس، ١/ ٢٢٤). گفته‌اند که بایزید این کتاب را خود به فرمان شاه عباس اول به فارسی ترجمه کرد (امین، همانجا).
٣. اوقات الصلٰوة، رساله‌ای است فقهی دربارۀ اوقات نمازهای پنجگانه که در ٥ فصل ترتیب یافته است. نسخه‌ای از آن در مجموعۀ مشکٰوة در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران (ﺷﻤ ٩٤٤) موجود است (مرکزی، خطی، ٣(٣)/ ١٧٨٤-١٧٨٥).
٤. التحفةالمرضیة للحضرةالرضویة، در فقه. بایزید این اثر را در رجب ٩٧٩ در طوس به انجام رسانده است (ﻧﻜ : همان، ٣(٣)/ ١٨٢٥؛ نیز ﻧﻜ : نفیسی، ١/ ٣٩٥).
٥. تفسیر آیة تبلیغ الولایة، به عربی، که مؤلف آن را در ١٢ جمادی‌الآخر ٩٨٩ در تبریز به نام مولێ حسین صاعد نگاشت. نسخه‌ای از آن در مجموعه‌ای به نام دستور به شمارۀ ٢١٤٤ در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است (مرکزی، خطی، ٩/ ٨٠٤-٨٠٥).
٦. جوابات المسائل الکلامیة، که به فارسی (آقابزرگ، همان، ٥/ ٢٣١، طبقات...، ٥/ ٧٦؛ نیز ﻧﻜ : خوانساری، ٤/ ١٦٢؛ مدرس، ٧/ ٣١٤).
٧. روضةالعارفین، در حقیقت تصوف و مقامات سالکان و آداب سلوک، که در ٩٩٤ق نگاشته شده است. مؤلف در ضمن ٩ باب به موضوعاتی از قبیل ذات واجب، معارف و اصطلاحات صوفیه، مقامات عشره، اعمال ظاهری و اخلاق و احوال و آداب پرداخته است. از این اثر دو نسخه (ﺷﻤ ١٣٤٤ و ١٨٦٧) در کتابخانۀ سپهسالار، نسخه‌ای (ﺷﻤ ٦٥٦) در کتابخانۀ شمارۀ ١ مجلس شواری اسلامی و نیز میکروفیلمی (ﺷﻤ ٢٢٣٨) در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است (فهرست...، ٥/ ٧٢-٧٣؛ شورا، ٢/ ٤١٧؛ مرکزی، میکروفیلمها، ١/ ١١١).
٨. قضا و قدر، مؤلف کتاب را به ٣ بخش تقسیم کرده است، بخش اول: مسألۀ اختیار و قدر در اعمال انسانها؛ بخش دوم: تأثیر ارادۀ خداوند در اعمال انسانها؛ بخش سوم: دربارۀ قضا و قدر (ﻧﻜ : شورا، ٥/ ٢٤). بایزید بسطامی این اثر را در ١٤ جمادی‌الآخر ١٠١١ برای شخصی به نام امیر مظفر نوشته است (ﻧﻜ : افندی، ٤/ ٣٠١؛ مرکزی، خطی، ٣(١)/ ٣١٨). از این رساله نسخه‌ای (ﺷﻤ ٢٩٣) در مجموعۀ مشکٰوة در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران و نسخه‌ای دیگر (ﺷﻤ ١٦٩٢) در کتابخانۀ شمارۀ ١ مجلس شواری اسلامی موجود است (همان، نیز شورا، همانجاها).
٩. معارج‌التحقیق، در فقه استدلالی. جلد اول آن شامل یک مقدمه در خلاصه‌ای از مباحث اصول فقه است و پس از آن کتاب طهارت و صلاة می‌آید. از عبارت مؤلف در پایان جلد دانسته می‌شود که جلد دوم کتاب، باید با مبحث زکات آغاز شده باشد (شورا، ٤/ ٩٣). تاریخ تألیف این اثر نیز چون در «اجازه» از آن یاد شده است، بایستی قبل از ١٠٠٤ق بوده باشد (ﻧﻜ : مجلسی، همانجا). نسخه‌ای از این کتاب (ﺷﻤ ١٣٢١) در کتابخانۀ شمارۀ ١ مجلس شورای اسلامی موجود است (شورا، ٤/ ٩٣-٩٤).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
همو، طبقات اعلام الشیعة، به کوشش علینقی منزوی، تهران، ١٣٦٩ش؛
افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
بایزید بسطامی ثانی، علی، نجاتیه، به کوشش جلال‌الدین نحدث ارموی، تهران، ١٣٣٤ش؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، به کوشش اسدالله اسماعیلیان، ثم، ١٣٩١ق/ ١٩٧١م؛
شورا، خطی؛
فهرست کتابخانۀ سپهسالار، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و علینقی منزوی، تهران، ١٣٥٦ش؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
مدرس، محمدعلی، ریحانةالادب، تبریز، ١٣٤٦ش؛
مرکزی، خطی؛
همان، میکروفیلمها؛
نفیسی، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ش.

محمدجواد ‌شمس