باروسی، سلم بن حسن، منسوب به باروس از روستاهای نزدیک نیشابور. نام وی را سالم (سلم، طبقات...، ١١٤، ٢٦٩؛ نیز ﻧﻜ : عروسی، ١٣٧) نیز آورده‌اند. سال تولد و وفات وی به‌درستی معلوم نیست، ولی چون از معاصران حمدون قصار (د ٢٧١ق/ ٨٨٤م) و ابوتراب نخشبی (د٢٤٥ق/ ٨٥٩م) بوده است (ﻧﻜ : همانجا)، می‌توان او را در شمار صوفیان سدۀ ٣ق/ ٩ق به شمار آورد.
مطابق منابع موجود، نخستین کسی است که از باروسی یاد کرده، ابوعبدالرحمان سلمی است. وی در تاریخ الصوفیه، باروسی را استاد حمدون‌قصار و فردی مستجاب الدعوه معرفی کرده است (ﻧﻜ : سمعانی، ١/ ٢٥٥). کتاب تاریخ الصوفیۀ سلمی اکنون دردست نیست، ولی در کتاب طبقات الصوفیۀ وی اگرچه عنوان مستقلی به باروسی اختصاص داده نشده، اما ذیل عنوان حمدون قصار و محفوظ بن محمود (سلمی، همانجاها)، از او به عنوان مصاحب آن دو یاد شده است.
آنچه گفت‌وگوی باروسی با محمدبن کرّام (د ٢٥٦ق)، پیشوای مذهب کرامیه، بر می‌آید. این است که وی رویکردی انتقادی نسبت به زهدگرایی افراطی زمان خود داشته است (ﻧﻜ : خواجه عبدالله، ١٢٢). البته چنین گرایشی اختصاص به یک فرد یا به محلی خاص همچون نیشابور نداشته است و در سراسر حوزه‌های تصوف دیده می‌شد. ابونصر سراج در مقدمۀ کتاب اللمع این نکته را که انتقاد از روش زاهدانۀ صوفیه در آن روزگار رواج داشته است، خاطرنشان می‌سازد (ص ٣) و سبب نگارش این کتاب را بررسی و نقد اینگونه انتقادات ذکر می‌کند (ص ٤).
این سخن که باروسی از بنیان گذاران ملامتیه بوده است (ﻧﻜ : زرین‌کوب، ٣٣٧) پذیرفتنی نیست؛ زیرا اولاً در کتابهای مهم شرح احوال صوفیه، چون اللمع سراج، التعرف کلاباذی و حیلة الاولیاء ابونعیم، ذکری از او نیست، و سلمی نیز که خود از بزرگان صوفیۀ نیشابور بود، در کتاب طبقات الصوفیۀ هود که ترجمۀ احوال و شرح اقوال مشاهیر صوفیه تا زمان اوست، در ذیل عنوانهای دیگر از باروسی یاد کرده است. همچنین سلمی در «رسالة الملامتیۀ» خود که یکی از مهم‌ترین آثار و شاید نخستین اثر دربارۀ ملامتیه است، از باروسی به این عنوان، یا به عنوان کسی که در صورت‌بندی اصول ملامتی نقش یا تأثیری داشته است، یادی نمی‌کند؛ درحالی که وی در همین کتاب از ابوحفص نیشابوری، حمدون قصار و سعید بن اسماعیل بن منصور نیشابوری، معروف به واعظ (د ٢٩٨ق)، به عنوان مشایخ ملامتی و از بنیان‌گذاران ابن‌طریقه سخن می‌گوید (ص ٨٨، ١٠٣).

مآخذ

خواجه عبدالله انصاری، طبقات الصوفیة، به کوشش محمد سرور مولایی، تهران، ١٣٦٣ش؛
زرین‌کوب، عبدالحسین، جست و جو در تصوف ایران، تهران، ١٣٥٧ش؛
سراج، عبدالله، اللمع فی التصوف، به کوشش ر.نیکلسن، لیدن، ١٩١٤م؛
سلمی، محمد، «رسالة الملامتیة»، همراه الملامتیة و لاصوفیة و اهل الفتوة ابوالعلاء عفیفی، قاهره، ١٣٦٤ق/ ١٩٤٥م، همو، طبقات الصوفیة، به کوشش پدرسن، لیدن، ١٩٦٠م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
عروسی، مصطفى، حاشیه بر شرح الرسالة القشریة، قاهره، ١٢٩٠ق.

مجتبى زروانی