صوفی و عارف. وی از قبیلۀ زهیله بود که گروهی از بازماندگان آن طی سده‌های ٨ و ٩ق در حدود بادس می‌زیستند (ﻧﻜ : ابن‌خلدون، ٦(١)/ ٢٣٤). گرچه روزگار او نزدیک به زمان تاریخ‌نگاران بزرگی همچون ابن خطیب (ﻣﻘ ٧٧٦ق/ ١٣٧٤م) و ابن‌خلدون (د ٨٠٨ق/ ١٤٠٥م) بوده، از زندگی او جز مطالبی اندک و نیز شرح حالی که در المقصدالشریف عبدالحق بادسی (ﻧﻜ : دنبالۀ مقاله) آمده است، چیز دیگری در دست نیست. ابن‌خطیب از او با القابی همچون ولی‌الله، امام کبیر و عارف شهیریاد می‌کند (نفاضة...، ٢٥٣)، و ابن‌خلدون او را بزرگ‌ترین و آخرین ولی سرزمین مغرب و یکی از صوفیانی معرفی می‌کند که به مهدویت و انتظار ظهور عقیده داشته‌اند (١(٣)/ ٥٨٨، ٦(١)/ ٢٣٤). ابویعقوب و نوادگان او پیوسته مورد احترام سلاطین و بزرگان سرزمین مغرب بودند (ﻧﻜ : ابن‌خطیب، همانجا؛ ابن‌خلدون، ١(٣)٥٨٨؛ مراکشی، ٩/ ١٨٣)؛ عالمان و عارفان معاصر وی برای آموزش و نیز تبریک نزد او می‌رفتند، و کراماتی را نیز به او نسبت داده‌اند (ابن‌خطیب، الاحاطة...، ٣/ ١٣٣-١٣٤؛ ابن‌قاضی، ١/ ٢٢٣). مزار ابویعقوب در کنار رودبادس، در خارج شهر، مأمن و زیارتگاه مریدان بود و لئون افریقی (حسن بن محمدوزان زیارتی) از این مکان به صورت «مزار سیدی بویعقوب» نام برده است (ﻧﻜ : EI٢, I/ ٨٦٠ ).

٢. عبدالحق بادسی

ابومحمد ابن اسماعیل بن احمد (د پس از ٧٢٢ق/ ١٣٢٢م)، فاضل و تذکره‌نویس مراکشی، از زندگی او اطلاعی در دست نیست؛ با این حال، از نسبتهای چون غرناطی و خزرجی که در پی نام او آمده است، می‌توان حدس زد که به خزرجیان منسوب است و خاندانش از غرناطه برخاسته‌اند.
المقصدالشریف و المنزع اللطیف‌فی ذکر صلحاء الریف که شهرت عبدالحق مرهون آن است، در ٧١١ق و به شیوۀ التصوف تادلی (ﻫ م) تألیف شده است. وی در این اثر شرح احوال عارفان و بزرگان ریف، در مغرب اقصى را گرد آورده است و در ضمنِ آن به برخی از عارفان و شخصیتهای علمی و دینی و مؤلفانی که در جای دیگر ذکری از آنان نیست و ظاهراً معاصی او بوده‌اند، اشاراتی دارد. محمد بن جعفر کتانی در سلوة الانفاس از این کتاب مطالبی نقل کرده است و از کلام وی چنین برمی‌آید که در هنگام تألیف کتاب خود، چند نسخه از آن را در دست داشته است (ﻧﻜ : ابن‌سوده، ٧٢)؛ اما امروزه نسخه‌های شناخته شدۀ کتاب، منحصر به نسخۀ کتابخانۀ رباط (ﺷﻤ ١٤١٩) و نیز نسخۀ متعلق به کتابخانۀ شخصی کتانی است (ﻧﻜ : همانجا، نیز GAL, S, II/ ٣٣٧). به گفتۀ کولَن این دو نسخه اختلاف بسیار با یکدیگر دارند (ﻧﻜ : EI٢، همانجا). این اثر توسط لوی پرووانسال به فرانسه ترجمه شد و در «تاریخ شرفا» به چاپ رسید. کولن نیز تعلیقات با ارزشی شامل نکات مفید جعرافیایی و جامعه‌شناسی دربارۀ کتاب دارد که همراه با ترجمۀ پرووانسال در پاریس (١٩٢٦م) به چاپ رسیده است، اما متن اصلی کتاب هنور به چاپ نرسیده است (ﻧﻜ : کرد، علی، ٦٠٠).

٣. ابوحسون علی بن محمد وطاسی

آخرین امیر سلسلۀ بنی‌وطاس (دربارۀ شرح زندگی و احوال او، ﻧﻜ : ﻫ د، وطاس، بنی).

مآخذ

ابن‌خطیب، محمد، الاحاطة فی الاخبار غرناطة، به کوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٩٥ق/ ١٩٧٥م؛
همو، نفاضة الجراب، به کوشش احمد مختار عبادی و عبدالعزیز اهوانی، قاهره، دارالمتاب العربی؛
ابن‌خلدون، العبر؛
ابن‌سوده، عبدالسلام، دلیل مورخ المغرب الاقصِى، تطوان، ١٣٦٩ق/ ١٩٥٠م؛
ابن قاضی مکناسی، احمد، جذوة الاقتباس، رباط، ١٩٧٣م؛
کردعلی، محمد، «مجموعة الرقم العربیة»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٩٣٢م، ﺷﻤ ١٢؛
مراکشی، عباس، الاعلام لمن حل مراکش و اغمات من اعلام، به کوشش عبدالوهاب بن منصور، رباط، ١٩٨٠م؛
نیز:

EI٢;
GAL, S.
مریم صادقی