اَبوعَبْدُاللهِ مَغْرِبی، محمد بن اسماعیل (د ٢٩٩ ق / ٩١٢ م)، صوفی و شاعر. تاریخ ولادت وی دانسته نیست، اگرچه این گفته كه وی قریب ١٢٠ سال زیسته است (سلمی، طبقات، ٢٣٨؛ ابونعیم، ١٠ / ٢٢٩، ٦٤٧؛ جامی، ٩٠)، اغراق‌آمیز می‌نماید، اما حاكی از زندگی طولانی اوست. با توجه به این نكته، تاریخ ولادت او را می‌توان در اواخر سدۀ ٢ ق دانست. زادگاه و نحوۀ زندگی و سیر و سلوك وی نیز معلوم نیست و تنها می‌دانیم كه مرید ابوالحسن علی بن رزین هروی بوده است (سلمی، ابونعیم، همانجاها؛ قشیری، ٤٣٤؛ انصاری، ١١١، ٢٠٤).
در احوال وی گفته‌اند كه پیوسته در سفر بوده (قشیری، ٢٩٠؛ عطار، ٥٥٩)، تا آنجا كه ٩٧ بار و به قولی دیگر ٧٧ بار حج گزارده است (ابن كثیر، ١١ / ١١٧؛ ابن‌تغری بردی، ٣ / ١٧٨؛ صفدی، ٢ / ٢١٠) و در این سفرها یاران و مریدانش نیز همراه او بوده‌اند (قشیری، عطار، همانجاها؛ نیز نك‌ : سراج، ١٧٨).
دربارۀ زهد وی گفته‌اند كه خوراك او از ریشۀ گیاهان بود (قشیری، ٢٩١، ٤٣٤؛ عطار، صفدی، همانجاها؛ شعرانی، ١ / ٩٣). كراماتی نیز به وی نسبت داده‌اند (ابن‌ جوزی، صفة، ٤ / ٣٣٦، المنتظم، ٦ / ١١٣؛ ابن‌كثیر، همانجا؛ مناوی، ١ / ٢٦٧؛ نبهانی، ١ / ١٧٠). مولوی نیز داستانی از كرامتهای او را به نظم درآورده است (٢ / ٣١٣-٣١٤).
ابراهیم بن شیبان، ابراهیم خوّاص و ابوبكر بیكندی را در زمرۀ مریدان وی دانسته‌اند (سلمی، ابونعیم، همانجاها؛ قشیری، ١٥٣، ٤٣٤؛ هجویری، ١٨٥؛ انصاری، ٢٠٤، ٣٩١، ٤٠٣). ابراهیم بن شیبان از خردسالی در خدمت ابوعبدالله به سر برده (سراج، ٣٢٩) و به گفتۀ ابن ملقن، ٣٠ سال مرید وی بوده است (ص ٢١). عطار این مدت را ٤٠ سال ذكر كرده است (ص ٧١٧). یك بار نیز ابراهیم در شام به جرم داخل شدن به دكان خمرفروشی و ریختن خمهای شراب در زندان ابن طولون گرفتار آمد، اما به وساطت ابوعبدالله مغربی رهایی یافت (قشیری، ١٥٣؛ عطار، ٧١٧- ٧١٨).
غالب منابع در گذشت ابوعبدالله را در ٢٩٩ ق ذكر كرده‌اند (سلمی، ابونعیم، همانجاها؛ قشیری، ٤٣٤؛ انصاری، ٢٠٥؛ ابن جوزی، صفة، همانجا؛ ابن ملقن، ٤٠٣). با این حال، برخی از مؤلفان، ٢٧٩ ق را نیز محتمل دانسته‌اند (نک‌ : سلمی، ابن جوزی، انصاری، همانجاها). وی در طور سینا، كنار قبر استادش ابوالحسن علی زرین، به خاك سپرده شد(نک‌ : سلمی، همانجا؛ ابونعیم، ١٠ / ٢٩٩؛ عطار، ٥٦١؛ ابن ملقن، همانجا).
از ابوعبدالله علاوه بر سخنان عرفانی (نک‌ : سراج، ١٠٨؛ سلمی، «جوامع»، ٥٧- ٥٨، طبقات، ٢٩٩-٢٤١؛ ابونعیم، ١٠ / ٢٩٩-٣٣٥؛ هجویری، ١٨٦)، ابیاتی نیز بر جای مانده كه در كتب طبقات و تذكره‌ها پراكنده است (سلمی، همان، ٢٤٠، ٢٤١؛ ابونعیم، ١٠ / ٣٣٥؛ انصاری، ٢٠٦؛ صفدی، ٢ / ٢١١؛ ابن ملقن، همانجا).

مآخذ

ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة، قاهره، ١٣٥١ ق / ١٩٣٢ م؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، به كوشش محمود فاخوری، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
همو، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٧ ق؛
ابن‌كثیر، البدایة؛
ابن‌مقلن، عمر بن علی، طبقات الاولیاء، به كوشش نورالدین شریبه، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیةالاولیاء، بیروت، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، به كوشش حسین آهی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
جامی، عبدالرحمن بن احمد، نفحات الانس،‌ به كوشش محمودی عابدی، تهران، ١٣٧٠ ش؛
سراج، عبدالله بن احمد، اللمع فی التصوف، به كوشش ر. ا. نیكلسون، لیدن، ١٩١٤ م؛
سلمی، «جوامع آداب الصوفیة»، مجموعۀ آثار ابوعبدالرحمن سلمی، به كوشش نصرالله پورجوادی، تهران، ١٣٦٩ ش؛
همو، طبقات الصوفیه، به كوشش پدرسن، لیدن، ١٩٦٠ م؛
شعرانی، عبدالوهاب بن علی، الطبقات الكبری، قاهره، ١٣٧٤ ق / ١٩٥٤ م؛
صفدی، خلیل بن ایبك، الوافی بالوفیات، به كوشش هلموت ریتر، بیروت، ١٣٨١ ق / ١٩٦١ م؛
عطار، فریدالدین محمد، تذكرة الاولیاء، به كوشش محمد استعلامی، تهران، ١٣٦٦ ش؛
قشیری، عبدالكریم، الرسالة القشیریة، به كوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطی‌جی، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨ م؛
مناوی، عبدالرؤوف، الكواكب الدریة، به كوشش محمود حسن ربیع، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
مولوی، جلال‌الدین محمد، مثنوی، به كوشش ر. ا. نیكلسون، تهران، ١٣٦٣ ش؛
نبهانی، یوسف بن اسماعیل، جامع كرامات الاولیاء، به كوشش ابراهیم عطوه عوض، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
هجویری، علی بن عثمان، كشف المحجوب، به كوشش و. ژوكوفسكی، تهران، ١٣٥٨ ش.

مینا حفیظی