اَبوعَبْدُاللهِ رودْباری، احمد بن عطاء بن احمد (د ٣٦٩ ق / ٩٧٩ م)، از عرفا. او خواهرزادۀ عارف نامی ابوعلی رودباری است (سلمی، ٥٢٧؛ قشیری، ٤١٥). نسبت وی به رودبار بغداد است (یاقوت، ٢ / ٨٣١) و نشو و نمای وی در بغداد بود و روزگار درازی در آنجا به سر برد، اما بعداً به صور از بلاد شام رفت و بازماندۀ عمر را در آنجا گذرانید (خطیب، ٤ / ٣٣٦؛ سمعانی، ١٢ / ٤٦٥). ابوعبدالله در ظاهر به صورت قُرّایان بود، چنانكه مادرش، فاطمه در قیاس او با برادر خود می‌گفت: «هذا قرّاء خاله كان صوفیاً» (انصاری، ٤٧٠؛ جامی، ٢٧١).
ابوعبدالله رودباری در عهد خویش از مشایخ بزرگ شام بود و در انواع علوم از جمله قرآن و حدیث تبحر داشت و معتقد بود كه نوشتن حدیث جهل را از میان می‌برد (انصاری، ٤٧١؛ ابن ملقن، ٥٤). وی از طریق علی بن عبدالله قائنی از امام جعفر صادق (ع) روایت حدیث كرده است (سلمی، ٥٢٧- ٥٢٨) و از ابوبكر بن ابی داوود سجستانی و یوسف بن یعقوب و كسان دیگر نیز روایت كرده، اما روایتهای او را خالی از خطا و غلط ندانسته‌اند (خطیب، همانجا؛ سمعانی، ١٢ / ٤٦٦) و گروهی نیز از وی روایت حدیث كرده‌اند (نک‌ : ابن‌عساكر، ٧ / ١٠، ١١، ١٥). ابوعبدالله باكو و ابوالقاسم باوردی با او صحبت داشته‌اند (انصاری، همانجا).
در تاریخ وفات ابوعلی رودباری اختلاف است. در حلیة الاولیاء ابونعیم اصفهانی (١٠ / ٣٨٣)، وفات او در ٣٥٩ ق و در طبقات سلمی (ص ٥٢٧)، ٣٦٧ ق و در طبقات انصاری (همانجا)، ٣٩٩ ق ذكر شده است، اما قول درست ظاهراً ٣٦٩ ق است كه اغلب مؤلفان تاریخ و تراجم آورده‌اند (نک‌ : قشیری. همانجا؛ خطیب، ٤ / ٣٣٧؛ سمعانی، همانجا؛ ابن‌عساكر، ٧ / ١٥). تاریخی كه در تألیفات ابونعیم و سلمی و انصاری دیده می‌شود، باید تحریف كاتبان باشد، زیرا ابن حجر تاریخ وفات او را به نقل از سلمی همان ٣٦٩ ق ضبط كرده است (١ / ٢٢٢). وی در قریۀ منواث از توابع عكا وفات كرد و جنازۀ او را به صور حمل كردند و در آنجا دفن شد (خطیب، ابن عساكر، همانجاها؛ سمعانی، ١٢ / ٤٦٥). بعضی از منابع مرگ او را در صور دانسته‌اند (قشیری، همانجا؛ انصاری، ٤٧٠؛ ابن جوزی، ٧ / ١٠١؛ ابن ملقن، همانجا). ولادت او، بنابر روایتی كه ابن عساكر از قول خود او نقل كرده است، در ٣٠٣ ق بوده است (٧ / ١١).

آثـار

ابوعبدالله رودباری صاحب تألیفاتی بوده است، از جمله: ١. امالی، كه شامل ٣ مجلس است و نسخه‌ای از آن در ظاهریۀ دمشق در مجموعه‌ای به شمارۀ ٣٧٦٣ نگهداری می‌شود (سواس، ١٣٤)؛ ٢. الخلع، كه به همراه كتاب ادب‌الفقیر در مجموعۀ شمارۀ ٣٨١٦ در ظاهریه موجود است (همو، ٤١٢)؛ ٣. ادب الفقیر (همانجا؛ نیز نك‌ : انصاری، ٤٧١)؛ ٤. الوصیة، كه نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ قره چلبی زاده موجود است (نک‌ : GAS, I / ٦٦٣).
اشعاری هم به وی نسبت داده‌اند (ثعالبی، ٣ / ٤١٦؛ ابن عساكر، ٧‌ / ١٤؛ ابن ملقن، همانجا). برخی از اقوال او در كتب تراجم و طبقات منقول است و او را دربارۀ قبض و بسط و معنی تصوف و معرفت و شرایط سماع سخنانی است (نک‌ : سلمی، ٥٢٨- ٥٢٩؛ ابونعیم، همانجا؛ قشیری، ٣١٥).

مآخذ

ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، ‌حیدرآباد دكن، ١٣٥٨ ق؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دكن، ١٣٢٩ ق؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، به كوشش عبدالغنی دقر، دمشق، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٤ م؛
ابن ملقن، ‌عمر بن علی، طبقات الاولیاء، به كوشش نورالدین شریبه، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، به كوشش عبدالحی حبیبی، كابل، ١٣٤١ ش؛
قعالبی، عبدالملك بن محمد، یتیمة الدهر، بیروت، دارالكتب العلمیة؛
جامی، عبدالرحمن ابن احمد، نفحات الانس، به كوشش محمود عابدی، تهران ١٣٧٠ ش؛
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٥٠ ق؛
سلمی، محمد بن حسین، طبقات الصوفیة، ‌لیدن، ١٩١٤ م؛
سمعانی، عبدالكریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دكن، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
سواس، یاسین محمد، فهرس، مجامیع المدرسة العمریة فی دار الكتب الظاهریة، كویت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
قشیری، عبدالكریم بن هوازن، الرسالة القشیریة، به كوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه جی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
یاقوت، بلدان، نیز:

GAS.

غلامعلی آریا