اَبوبَکْرِ تایْبادی، زین‌الدین علی (د ٧٩١ ق / ١٣٨٩ م)، عارف مشهور ایرانی. از تاریخ و محل تولد و نیز دربارۀ نخستین سالهای عمر و دوران جوانی او اطلاعی در دست نیست. جامی گوید که وی در علوم ظاهری شاگر مولانا نظام‌الدین هروی و در طریقت، اویسی مذهب بود، یعنی به هیچ سلسلۀ خاصی تعلق نداشت و تنها از نفحات روحانی شیخ احمد نامقی جامی (عارف سدۀ ٥ و ٦ ق، معروف به شیخ جام) فیض و مدد می‌گرفت (ص ٤٩٨). اما قاضی نورالله شوشتری، سلسلۀ او را از طریق ابوطاهر خوارزمی و عبیدالله بیدآبادی به شیخ علاءالدولۀ سمنانی (٦٥٩-٧٣٦ ق / ١٢٦١-١٣٣٦ م) می‌رساند (٢ / ٤٠). ظاهراً وی به شیخ جام ارادت کامل داشته و همواره به زیارت تربت او می‌رفته و در آنجا به عبادت و ریاضت و تلاوت قرآن مشغول می‌شده است و گفته‌اند که بر تربت شیخ ٠٠٠‘١ ختم قرآن کرده است (جامی، همانجا). جامی چگو.نگی ارتباط روحی او را با شیخ احمد جام در نفحات الانس آورده و گوید که به اشارۀ روحانی آن شیخ، ابوبکر به زیارت مشهد مقدس رضوی رفت و در آنجا به فیض رسید (همانجا). این نکتۀ اخیر را قاضی نورالله شوشتری نیز در رساله‌ای که یکی از مریدان ابوبکر در بیان احوال و مقامات او نوشته بوده، دیده و نقل کرده است (همانجا). ابوبکر سپس از مشهد رهسپار طوس شد و در آنجا بابا محمد طوسی عارف مجذوب را ملاقات کرد و از اشارات او بهره‌ور گردید و بعد از آن نیز هر سال یکی از خواص خود را نزد او می فرستاد تا گفته‌های او را بنویسد و بیاورد، «اگرچه آن سخنان نه بر طریقۀ ارباب عقل بودی، خدمت مولانا معنی آن را فهم کردی و مقصود از آن بدانستی» (جامی، ٤٩٩).
ابوبکر در زمان خود شهرت و احترام تمام داشته و مورد توجه بزرگان عصر بوده است. خواجه بهاءالدین محمد نقشبند در سفر خود به حج از مرو به تایباد رفت و ٣ روز نزد شیخ توقف نمود و خواجه محمد پارسا شاگرد و مرید مشهور خواجه بهاءالدین، از اینکه موفق به دیدار شیخ نشده بود، اظهار تأسف می‌کرد (همو، ٤٩٩-٥٠٠). جنید شیرازی نیز با آنکه وی را ندیده بود و نمی‌شناخت، در خواب وصف بزرگی مقام او را از روح‌الدین محمد بن ابوبکر بلدی، از علمای فارس (د ٧٨٧ ق)، شنید و چون بیدار شد، درباره او به تحقیق پرداخت و او را شناخت (جنید شیرازی، ١١٩-١٢٠). توسل جستن خواجه حافظ شیرازی به ابوبکر برای رهایی از تنگنایی که به سبب مضمون بیت معروف «گر مسلمانی از این است که حافظ دارد...» برایش پیش آمده بود و راهنمایی ابوبکر او را به نسبت دادن آن قول به شخص دیگری، داستان مشهوری است که غالباً در شرح احوال خواجۀ شیراز نقل می‌شود (نک‌ : خواندمیر، ٣ / ٣١٥-٣١٦).
ابوبکر تایبادی مورد احترام و توجه سلاطین نیز بود و غالباً تند و بی‌پروا با آنان سخن می‌گفت و آنان را از بیدادگری و تجاوز به حقوق رعایا برحذر می‌داشت (نک‌ : فصیح، ٣ / ١١٦؛ یزدی، ١ / ٢٢٩؛ خواندمیر، ٣ / ٥٤٣؛ دولتشاه، ٢٠٢-٢٠٣). موضوع ملاقات امیر تیمور بـا او مشهور است و در اغلب منابع تاریخی ذکر شده است (نک‌ : فصیح، یزدی، همانجاها؛ غنی، ١ / ٤٠١، به نقل از حافظ ابرو؛ خواندمیر، همانجا). از این اشارات برمی‌آید که امیرتیمور به او توجه خاص داشته و او را تکریم و احترام می کرده و مؤید این نظر نامه‌ای است که وی در سفارش فرزندان شیخ احمد جام و بازماندگان ابوسعید ابوالخیر به امیرتیمور نوشته است (نک‌ : نوایی، ١-٣). ولی آنچه در کتاب تزوکات تیموری از قول امیرتیمور در این باب نوشته شده و امیر تیمور، شیخ ابوبکر تایبادی را مرشد و پیر و راهنمای خود معرفی کرده است، ظاهراً ساختگی است و در دوره‌های بعد در زمان حکومت تیموریان جعل شده است (نک‌ : مینوی، ٤-٦). طبق روایات موجود ابوبکر خود از نزدیک شدن به دستگاه سلاطین اجتناب می‌کرده است. روش او در تصوف بر مراعات احکام شرع و مجاهدت در خلوت مبتنی بوده و زهد و ورع او در آن روزگار مشهور بوده است. برخی از منابع سید شریف جرجانی و سعدالدین تفتازانی را از معتقدان او دانسته‌اند (شوشتری، همانجا؛ مدرس، ٧ / ٤٠). وی به تشیع گرایش و به خاندان رسالت ارادت خاص داشته و از همین روی قاضی نورالله شوشتری شرح احوال او را با اشارتی حاکی از تشیع او در کتاب خود آورده است (٢ / ٤٠-٤١). از ابوبکر تایبادی یک نامه به امیر تیمور در دست است و در تذکره‌ها یکی دو رباعی منسوب به او نقل شده است (دولتشاه، ٢٠٢؛ شوشتری، همانجا). او در تایباد درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد ( فصیح، ٣ / ١٣١). در زمان حکومت شاهرخ، پسر امیر تیمور، بر مزار او ایوانی وسیع شناخته شد که از آثار معماری آن دوره به‌شمار می‌رود (حکمت، ٣ / ٣٧٦).

مآخذ

جامی. عبدالرحمن، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ ش؛
جنید شیرازی، شدالازار، به کوشش محمد قزوینی و عباس اقبال، تهران، ١٣٢٨ ش؛
حکمت، علی اصغر، حاشیه بر تارخ ادبی ایران ادوارد براون، تهران، ١٣٥٧ ش؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، تاریخ حبیب السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٣ ش؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، تهران، ١٣٣٨ ش؛
شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ١٣٦٥ ش؛
غنی، قاسم، بحث در آثار و افکار و احوال حافظ، تهران، ١٣٤٠ ش؛
فصیح خوافی، احمد بن محمد، مجمل فصیحی، به کوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٣٩ ش؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٦ ش؛
مینوی، مجتبی، مقدمه بر تزوکات تیموری، تهران، ١٣٤٢ ش؛
نوایی، عبدالحسین، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران از تیمور تا شاه اسماعیل، تهران، ١٣٥٦ ش؛
یزدی، شرف‌الدین علی، ظفرنامه، به کوشش محمد عباسی، تهران، ١٣٣٦ ش.

بخش ادبیات