اَبوبَکْرِ اَبْهَری، عبدالله بن طاهربن حارث طائی (د ٣٣٠ ق / ٩٤٢ م)، زاهد، عارف و عالم. نسب او به حاتم طایی می‌رسد (نوربخش، ٢٣). وی در ابهر زاده شد، از بزرگان ناحیۀ جبال (عراق عجم) بود و با یوسف بن حسین رازی (د ٣٠٤)، شیخ ری و قهستان، و مظفر قرمیسینی صحبت داشت و از آن دو تعلیم گرفت (سلمی، ٤٠٦).
ابهری با صوفیان بغداد هم ارتباط داشته، چنانکه از شبلی روایت حدیث کرده و با جنید و ابراهیم خواص صحبت داشته است (سلمی، نوربخش، همانجاها؛ انصاری، ٣٩٢). بسیاری از بزرگان صوفیۀ ایران هم از صحبت وی بهره گرفته‌اند که از آن جمله می‌توان شیخ ابوبکر فراء (سلمی، ٥٣٩؛ جامی، ١٩٠)، ابوالعباس بردعی صوفی که از وی روایت کرده است (انصاری، ٣٠١- ٣٠٢٩ و نیز ابوالقاسم نصرآبادی را نام برد (همو، ٤٤٢). ابوبکر سفری به مکه داشت (سلمی، ٤٠٩-٤١٠؛ جامی، ١٨٦) و سفری دیگر به قزوین که در ٣٢٨ ق انجام گرفت (حمدالله، ٧٩١).
وفات وی در ابهر اتفاق افتاد (نوربخش، همانجا) و مزار او هنوز در آن ناحیه باقی است (نک‌ : موسوی، ١٣٦). قزوینی در آثار البلاد ضمن بیان کرامات او گوید که در ابهر رباطی به نام او موجود بوده است (ص ٧٠). ابوبکر ابهری در زمان حیات نزد اقران خود اعتباری خاص داشته است، چنانکه شیخ مهلب مقری (مهلب بن احمد بن مرزوق) گوید که با هیچ‌کس از مشایخ این طایفه صحبت نداشتم که صحبتشان برایم مفید باشد، جز شیخ ابوبکر طاهر ابهری (سلمی، ٤٠٦؛ انصاری، ٢٩٢-٢٩٣؛ جامی، ١٨٥).
کتاب یا نوشته‌ای به ابهری نسبت داده نشده، اما سخنان عارفانۀ او که متضمن تعلیمات و آراء اوست، در بسیاری از تذکره‌ها آمده است. وی رعایت احکام و اصول شرع را لازمۀ طریق تصوف می‌داند. از وی دربارۀ رستگاری، علم، یقین، حقیقت و مقام معلم، علما، یقین، حقیقت و مقام معلم، علما، صالحان، عارفان، اهل شوق و مقربین سخنانی نقل شده است (نک‌ : حمدالله، ٦٥٣؛ قشیری، ٩١؛ سراج، ٢١٦؛ سلمی، ٤٠٩؛ انصاری، ٣٩٣؛ شعرانی، ١ / ١١٣).

مآخذ

ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبداللـه، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، بیروت، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
انصاری، خواجه عبداللـه، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
جامی، عبدالرحمن بن احمد، نفحات الانس من حضرات القدس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ ش؛
حمداللـه مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوائی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
سراج، عبداللـه بن علی، اللمع فی التصوف، به کوشش نیکلسون، لیدن، ١٩١٤ م؛
سلمی، محمد بن حسین، طبقات الصوفیة، لیدن، ١٩٦٠ م؛
شعرانی، عبدالوهاب بن احمد، الطبقات الکبری، قاهره، ١٣٧٤ ق / ١٩٥٤ م؛
قزوینی، زکریا بن محمد، آثارالبلاد و اخبار العباد، ترجمۀ عبدالرحمن شرفکندی، تهران، ١٣٦٦ ش؛
قشیری، عبدالکریم بن هوازن، الرسالة القشیریة، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٥٩ م؛
موسوی زنجانی، سیدابراهیم، تاریخ زنجان، تهران، ١٣٥٢ ش؛
نوربخش، سیدمحمد، «سلسلة الاولیاء»، جشن نامۀ هانری کربن، تهران، ١٣٤٥ ش / ١٣٩٧ ق.

غلامعلی آریا