دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٧٣ - انقروی
انقروی
نویسنده (ها) :
پروانه محمدی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَنْقَرَوی، رسوخالدین اسماعیل بن احمد (د ١٠٤١ق/ ١٦٣١م)، متخلص به رسوخی و مشهور به رسوخی دده، از مشایخ صوفیه و شارح مثنوی مولوی. از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست، اما میدانیم كه نخست بر طریقت بایرامیه از سلسلۀ خلوتیه بود، سپس به طریقت مولویه پیوست و خلیفۀ بوستان چلبی، شیخ مولویان شد. وی مدتی بعد به استانبول رفت و هدایت و ارشاد سالكانِ «مولوی خانۀ غَلَطه» را برعهده گرفت (گولپینارلی، ٢٠٣؛ ثاقب دده، ٣٧- ٣٩؛ نوعیزاده، ٧٦٥؛ محبی، ١/ ٤١٨). انقروی ذكرِ «الله» به روش مولویه را اساس سلوك، و این طریقت را طریقت عشق و جذبه و هادی به حقیقت و عرفان میدانست. او برای سلوك ١٢ مقام برمیشمرد و بر آن بود كه سالك در ٧ مقام نخست از همه چیز در میگذرد، در مقام هشتم به فنا میرسد و در مقام دوازدهم به سرّ وحدت دست مییابد (گولپینارلی، ١٩٣-١٩٥؛ افلاكی، ١/ ٢٥٠). انقروی در استانبول درگذشت و در همان «مولوی خانه» به خاك سپرده شد (ثاقب دده، ٤٤). وی شعر نیز میسرود و دیوان شعری به تركی به او نسبت دادهاند (بغدادی، ١/ ٢١٨؛ بروسهلی، ١/ ٢٥).
آثـار
آثار متعددی از انقروی در زمینۀ تصوف در دست است كه مهمترین آنها عبارتند از:
١. شرح مثنوی، موسوم به مجموعة اللطائف و مطمورة المعارف به زبان تركی. در سبب تألیف این شرح گفتهاند كه زمانی عارضهای بر چشم انقروی افتاد و چون از آن برست، به اشارۀ بوستان چلبی و به شكرانۀ عافیتش به شرح مثنوی پرداخت و سالیانی بر سر آن كار نهاد (ثاقب دده، ٣٨- ٣٩؛ مقدمه ... ، ١١). این شرح خود مبتنی بر دو اثر كوچكتر او دربارۀ مثنوی یكی موسوم به جامع الآیات، و دیگری فاتح الابیات است (انقروی، ٤٦). انقروی در این شرح بر نسخهای از مثنوی مورخ ٨١٤ ق/ ١٤١١ م تكیه داشته كه به رغم قدمتش، به دیدۀ محققان امروز چندان معتبر نبوده است؛ خاصه كه این نسخه متضمن بخش جعلی موسوم به دفتر هفتم مثنوی بوده، و وی بدون توجه به سستی و ضعف این ابیات آن را از مولانا دانسته، و به شرح آن پرداخته است (فروزانفر، رساله ... ، ١٥٩-١٦١؛ كفافی، ١/ ٤٩-٥٠؛ سلماسیزاده، شرح ... ، ٢٤، حاشیه؛ قس: حاجی خلیفه، ٢/ ١٥٨٨-١٥٨٩؛ نیز نک : نیكلسن، ج VII؛ مقدمه، ١٢). به هر حال، انقروی این شرح را در ١٠٣٥ ق/ ١٦٢٦ م به پایان برد و به نظر میرسد كه همان را به مریدان و شاگردان تعلیم میداده است. اما شرحی كه وی بر دفتر جعلی هفتم نگـاشت، مخـالفت شدید مشـایخ مولویه را ــ كه به درستی آن دفتر را از آنِ مولانا نمیدانستند ــ برانگیخت و آنان او را از تدریس آن منع كردند (گولپینارلی، ١٤٣). با آنکه این شرح مورد مراجعۀ شارحان بعدی مثنوی و محققانی چون نیكلسن (همانجا، نیز ج II؛ مقدمه، ١٦) و فروزانفر قرار گرفته است ( شرح ... ، ١/ ١٢)، ولی گفتهاند كه انقروی از ظرایف و دقایق زبان فارسی، و ذهن و بیان عرفانی مولوی و نظام فكری او اطلاع كافی نداشته است (همو، رساله، ١٦١؛ گولپینارلی، همانجا؛ نیز نک : مرتضوی، ١٥١). این اثر بارها در مصر و تركیه (مثلاً بولاق، ١٢٥٠ ق؛ استانبول، ١٢٨٩ق) به چاپ رسیده است. تلخیص و ترجمۀ عربی این كتاب به قلم یوسف ددۀ طرابلسی در ١٢٨٩ق، با نام المنهج القوی فی شرح المثنوی در قاهره منتشر شده است. مجلداتی از شرح انقروی هم به قلم اكبر بهروز و عصمت ستارزاده به فارسی ترجمه، و در ١٣٤٨ ش در تهران چاپ شده است.
٢. منهاج الفقراء، در طریقت و شریعت و مراتب سلوك به زبان عربی. این اثر در ١٢٥٦ ق در استانبول چاپ شده، و از آثار مورد توجه سلسلۀ مولویه است (IA, III/ ٢١٢).
٣. حجة السماع، رسالۀ مختصری در دفاع از جواز سماع درویشان مولویه (حاجی خلیفه، ١/ ٦٣٠). این رساله در ١٢٥٦ ق در استانبول چاپ شده است.
٤. جامع الآیات، در شرح آیات و احادیث مثنوی. این اثر بخشی از شرح انقروی بر مثنوی را تشكیل میدهد (برای نسخهها، نک : فهرس ... ، ١/ ٣١٥-٣١٦؛ TS، تركی، I/ ٥٥).
٥. فاتح الابیات، در شرح مثنوی. این اثر نیز بخشی از شرح بزرگ مثنوی را تشكیل داده است (سلماسیزاده، «نیكلسن ... »، ١٩٩-٢٠٠؛ مایل هروی، ١٩). برخی به همین سبب، شرح بزرگ انقروی بر مثنوی را موسوم به فاتح الابیات دانستهاند (بغدادی، ١/ ٢١٨؛ شیمل، ٦٨٩؛ سلماسیزاده، همانجا).
دستنویس شماری از دیگر آثار او در كتابخانههای جهان پراكنده است ( فهرس، ١/ ٥٩، ٣١٥-٣١٦؛ TS, III/ ٢٠٩؛ ورهووه، ٣١٢؛ GAL, S, II/ ٦٦٢؛ حاجی خلیفه، ١/ ٨٥٦؛ هاشمپور، فهرست ... بروسه، ١١٧، ٣٥١، فهرست ... مغنیسا، ١٩١؛ لوبنشتاین، I/ ١٢٣؛ مركزی، ١٦/ ٢٨٧؛ «دائرةالمعارف ... »، VII/ ٣٥٩-٣٦٠).
مآخذ
افلاكی، احمد، مناقب العارفین، به كوشش تحسین یازیجی، تهران، ١٣٦٢ش؛
انقروی، اسماعیل، مثنوی شریف شرحی، استانبول، ١٢٨٩ ق؛
بروسهلی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق/ ١٩١٥م؛
بغدادی، هدیه؛
ثاقب دده، سفینۀ نفیسۀ مولویان، قاهره، ١٢٨٣ ق؛
حاجی خلیفه، كشف؛
سلماسیزاده، جواد، شرح چهار تمثیل از مثنوی مولوی، تبریز، ١٣٥٥ش؛
همو، «نیكلسن، انقروی، بدیع الزمان فروزانفر»، مجلۀ دانشكدۀ ادبیات و علوم انسانی، تهران، ١٣٥٤ش، س ٢٢، شم ٨٩؛
شیمل، آنماری، شكوه شمس، ترجمۀ حسن لاهوتی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
فروزانفر، بدیعالزمان، رساله در تحقیق احوال زندگانی مولانا جلالالدین محمد، تهران، ١٣٦١ش؛
همو، شرح مثنوی شریف، تهران، ١٣٤٦ ش؛
فهرس المخطوطات التركیة العثمانیة، دارالكتب القومیه، قاهره، ١٩٨٧ م؛
كفافی، محمد عبدالسلام، مثنوی جلالالدین الرومی، صیدا، ١٩٦٦ م؛
مایل هروی، نجیب، «شرح مثنوی»، آریانا، ١٣٥٠ ش، س ٢٩، شم ٢٩٤؛
محبی دمشقی، محمدامین، خلاصة الاثر،
بیروت، دارصادر؛
مرتضوی، منوچهر، «تحلیل یكی از تمثیلات مثنوی»، نشریۀ دانشكدۀ ادبیات تبریز، تبریز، ١٣٣٧ ش، س ١٠، شم ٢؛
مركزی، خطی؛
مقدمۀ ناشر بر مثنوی شریف شرحی (نک : هم ، انقروی)؛
نوعیزاده، محمد، حدائق الحقائق فی تكملة الشقائق، استانبول، ١٩٨٩ م؛
هاشم پورسبحانی، توفیق، فهرست نسخههای خطی فارسی كتابخانۀ بروسه، رشت، ١٣٦٨ ش؛
همو، فهرست نسخههای خطی فارسی كتابخانۀ مغنیسا، تهران، ١٣٦٦ ش؛
نیز:
GAL, S;
Gölpınarlı, A., Mevlânâ’dan sonra Mevlevîlik, Istanbul, ١٩٥٣;
IA;
Loebenstein, H., Kalalog der arabischen Hnadschriften der Österreischen Nationalbibliothek, Wien, ١٩٧٠;
Nicholson, R. A., The Mathnawí of Jalálu’ddín Rúmí , London, ١٩٢٦-١٩٣٧;
TS;
ibid, türkçe;
Türk dili ve edebiyatι ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧;
Voorhoeve.
پروانه محمدی