دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٣ - ابوالمعالی لاهوری

ابوالمعالی لاهوری

اَبوالْمَعالی لاهوری، خیرالدین بن رحمت‌الله (٩٦٠-١٠٢٤ ق / ١٥٥٣-١٦١٥ م)، عارف طریقۀ قادریه و مؤلف آثار فارسی در هند و پاكستان. نیاكان او كه از سادات كرمان بودند، در اوایل قرن ١٠ ق / ١٦ م، به پنجاب رفتند و در آنجا ساكن شدند (غلام سرور، ١ / ١٤٩؛ ظهورالدین، ٢٤-٢٥). ابوالمعالی در شیرگره (پنجاب) زاده شد (همو، ٢٤). عموی او شیخ داوود كرمانی از عارفان نامدار طریقۀ قادریه بود (نك‌ : بداونی، ٣ / ٢٨ به بعد). ابوالمعالی داماد و مرید شیخ داوود بود و پس از وفات وی جانشین او شد (همو، ٣ / ٣٠؛ كشمیری، ٢٧). در ١٠١١ ق كه ابوالمعالی به لاهور رفت، شمار بسیاری به حلقۀ مریدان او درآمدند (غلام سرور، همانجا؛ ظهورالدین، ٢٦). دانشمندان و بزرگانی همچون عبدالحق محدّث دهلوی، عبدالقادر بداونی و ملك‌الشعراء فیضی، ابوالمعالی را بزرگ و محترم می‌داشتند و میان او و آنان مكاتبات دوستانه برقرار بود (بداونی، ٣ / ١٠٤-١٠٥؛ ظهورالدین، ٢٨، ٣٤-٣٥). عبدالحق دهلوی برای دیدار او از دهلی به لاهور شتافت و به اشارۀ همو شرح مشكوة‌ المصابیح را به پایان برد (دهلوی، ٣٨١ به بعد). ابوالمعالی در ١٠٢٤ ق در لاهور وفات یافت (ظهورالدین، ٢٦؛ غلام سرور، ١ / ١٥٠؛ قس: كشمیری، ٢٨). آرامگاه او در لاهور زیارتگاه مردم است (غلام سرور، همانجا).

آثـار

١. تحفة القادریة، در مناقب و كرامات شیخ عبدالقادر گیلانی، در ١٣١٠ ق در سیالكوت (پاكستان) به چاپ رسیده و به اردو نیز ترجمه و طبع شده است. مؤلف، گزیده‌ای نیز از آن به نام فواید غریب فراهم كرده بود (اختر راهی، ٢٠٦؛ منزوی، ١١ / ٨٨٦-٨٨٧؛ استوری، I(٢) / ٩٧٨)؛ ٢. حلیۀ سید عالم (ص)، كه غلام سرور از آن به عنوان یكی از آثار عمدۀ ابوالمعالی نام برده است (همانجا). ٣. زعفران زار، مجموعه‌ای است در ٤ «چمن»، در نقل روایات مربوط به اخلاق و اقوال و مطایبات رسول اكرم (ص). ترجمۀ اردوی آن در لاهور چاپ شده است. ٤. شوقیه، در بیان كیفیت مناجات و احوالِ شوق و بی‌قراری صوفیانه. نسخه‌های خطی آن در گنجینۀ شیرانی، دانشگاه پنجاب لاهور و دیوان هند لندن موجود است (بشرحسین، ٢ / ٢٣٥؛ اته، شم‌ ‌١٩٢٤(١٠)؛ ظهورالدین، ٣٩-٤٠؛ منزوی، ٣ / ١٦٧٢-١٦٧٣). ٥. گلدستۀ باغ ارم، در نصایح و نكاتی از رسول اكرم (ص) و اولیاءالله و حكما، در ٤ «طراز». ترجمۀ اردوی آن در لاهور چاپ شده است. ٦. مونس جان، مجموعۀ رسایل و حكایات و لطیفه‌های پندآمیز و شرح حال برخی از شعرای پارسی‌گو. ترجمۀ اردوی آن نیز در لاهور چاپ شده است. ٧. هشت محفل، ملفوظات ابوالمعالی است در نصایح و ارشادات سلوك كه پسر او سید محمد‌باقر گرد آورده است. متن این كتاب با ترجمۀ اردو به كوشش ظهورالدین احمد، در ١٤٠٠ ق در لاهور چاپ شده است.
ابوالمعالی شعر نیز می‌سروده و در شاعری «غربتی» تخلّص داشته است. نسخه‌هایی از دیوان او در گنجینۀ آذر دانشگاه پنجاب لاهور موجود است (عباسی، ٣٣٦؛ ظهورالدین، ٤٩-٥٥).

مآخذ

اختر راهی، ترجمه‌های متون به زبانهای پاكستانی، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ ش؛
بدوانی، عبدالقادر، منتخب التواریخ، به كوشش مولوی احمد علی، كلكته، ١٨٦٩ م؛
بشیر حسین، محمد، فهرست مخطوطات شیرانی، لاهور، ١٩٦٩ م؛
دهلوی، عبدالحق، المكاتیب و الرسائل الی ارباب الكمال و الفضائل، دهلی، ١٣٣٢ ق؛
ظهورالدین، احمد، پاكستان مین فارسی ادب، لاهور، ١٩٧٤ م؛
عباسی نوشاهی، خضر، فهرست نسخه‌های خطی فارسی كتابخانۀ دانشگاه پنجاب لاهور، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ ش؛
غلام سرور لاهوری، خزینة الاصفیاء، لكهنو، ١٨٧٣ م؛
كشمیری همدانی، محمد صادق، طبقات شاهجهانی، به كوشش محمد اسلم خان، دهلی، ١٩٩٣ م؛
منزوی، خطی مشترك؛
نیز:

Ethé, H., Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, ١٩٠٣;
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.

عارف نوشاهی