اَبوعَلیِ جوزَجانی، حسن ‌بن علی، از عرفای خراسان در سدۀ ٣ و اوایل سدۀ ٤ ق / ٩-١٠ م.
تاریخ ولادت وی دانسته نیست، اما سلمی او را با محمد بن علی ترمذی (د ح ٣٢٠ ق) و محمد بن فضل بلخی (د ٣١٨ ق) تقریباً هم سن دانسته است (ص ٢٤٢؛ نیز نک‌ : انصاری، ٢٧٠؛ جامی، ١٢٨؛ شعرانی، ١ / ٩٠). ترمذی، به گفتۀ ذهبی، ٨٠ سال (٢ / ٦٤٥)، و به گفتۀ ابن حجر ٩٠ سال زیسته است (٥ / ٣١٠). از این‌ر، می‌توان تاریخ ولادت ابوعلی جوزجانی را با فرض اینکه سنش نزدیک به سن ترمذی و بلخی بوده باشد، بین سالهای ٢٣٠-٢٤٠ ق / ٨٤٥- ٨٥٤ م دانست.
محل ولادت وی نیز شناخته نیست، اما از دیدار علی‌بن بندار صیرفی با وی در جوزجان (گوزگان) (سلمی، ٥٣٣؛ انصاری، ٢٤٨) و از شهرت وی به جوزجانی و همچنین مصاحبت با مشایخی که همۀ آنان از خراسان بوده‌اند (سلمی، همانجاها، ١٥٩، ٤٧٢)، چنین بر می‌آید که زندگانی وی عمدتاً در جوزجان و یا پیرامون آن (در خراسان) سپری شده است.
از نحوۀ سیر و سلوک و استادان او اطلاعی دردست نیست. برخی او را مرید ترمذی دانسته‌اند (هجویری، ١٨٦؛ عطار، ٥٦٢)، اما باتوجه به آنکه سلمی تنها به مصاحبت او با ترمذی اشاره دارد (ص ٢٤٢) و آن دو را تقریباً هم‌سن دانسته است، ظاهراً ارتباط مرید و مرادی بین آن دو بعید می‌نماید.
ابوعلی با کسانی چون محمد بن فضل بلخی، ابوعثمان سعید و عبدالله‌ بن محمد رازی نیز مصاحبت داشته است (سلمی، همانجاها؛ ابونعیم، ٣٥٠؛ انصاری، همانجاها، ٤٣٨؛ شعرانی، همانجا). برخی از سخنان ابوعلی از طریق عبدالله ‌بن محمد رازی به سلمی رسیده است (نک‌ : سلمی، ٢٤٣). مریدان و شاگردان وی دقیقاً شناخته نشده‌اند، جز آنکه هجویری از ابراهیم سمرقندی به عنوان مرید وی یاد می‌کند (همانجا).
ابوعلی افزون بر سخنانی که دربارۀ خوف، رجا، محبت، صبر، رضا و دیگر موضوعات عرفانی گفته (سلمی، ٢٤٢-٢٤٣؛ ابونعیم، همانجا؛ قشیری، ٢٠٠؛ عطار، ٥٦٢-٥٦٣)، آثاری نیز در باب ریاضات، مجاهدات، معاملات و آفات سیر و سلوک داشته است (کلاباذی، ٣٢-٣٣؛ هجویری، همانجا؛ انصاری، ٢٦٩؛ عطار، ٥٦٢).

مآخذ

ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ١٣٢٩- ١٣٣١ ق؛
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء، قاهره، ١٣٥٧ ق / ١٩٣٨ م؛
انصاری هروی، خواجه عبدالله، طبقات الصوفیه، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
جامی، عبدالرحمن‌ بن احمد، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٦ ش؛
ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن، ١٣٣٣-١٣٣٤ ق؛
سلمی، محمد بن حسین، طبقات الصوفیة، به کوشش پترسن، لیدن، ١٩٦٠ م؛
شعرانی، احمد بن علی، الطبقات الکبری، قاهره، ١٣٧٤ ق / ١٩٥٤ م؛
عطار، محمد، تذکرة الاولیاء، به کوشش محمد استعلامی، تهران، ١٣٦٦ ش؛
قشیری، عبدالکریم‌ بن هوازن، الرسالة القشیریة، به کوشش معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه‌جی، بیروت، ١٩٨٠ م؛
هجویری، علی‌ بن عثمان، کشف المحجوب، به کوشش و. ژوکوفسکی، لنینگراد، ١٩٢٦ م.

مینا حفیظی