دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٤٥٩

١٠/ ٥. ماهيت دجّال‌

در احاديث براى معرفى دجّال، اوصافى را بيان كرده‌اند كه بسيار وحشت‌انگيز و غير عادى اند: چشمان او را به اشكال گوناگون و عجيب،[١] ميان چشمان او كافر نوشته شده،[٢] قدش تا ابرها مى‌رسد،[٣] در پيشانى او شاخ وجود دارد،[٤] و ....

وجود اين اوصاف غير طبيعى، باعث شده است كه عدّه‌اى، تصوّر معناى حقيقى براى دجّال را برنتابند. از اين رو اين افراد، احتمال مى‌دهند كه اين اوصاف، نمادين و نشانگر موجودى خبيث يا يك جريان فتنه‌گر انحرافى باشند.[٥]

١٠/ ٦. نشانه قيامت يا ظهور؟

آنچه مضمون مشترك همه احاديث است، صرفاً پيشگويى وقوع فتنه دجّال در آخر الزمان است. در احاديث اهل سنّت، به وفور، اين فتنه را از اشراط الساعة دانسته‌اند؛[٦] مصادر شيعى نيز ظهور دجّال را علامت آخر الزمان دانسته‌اند.[٧]

با در نظر گرفتن نكاتى كه مطرح شد، اظهار نظر قطعى در باره اين كه خروج دجّال از علائم ظهور است، ممكن نيست، و احاديث مربوط به اين موضوع، بايد در مباحث مربوط به قيامت، مورد بررسى دقيق قرار گيرند.

١٠/ ٧. علامت‌ها: نماد يا واقعيت‌

عدّه‌اى به دليل آن كه برخى نشانه‌هاى ظهور، قابل درك و فهم نبوده است، از آنها به عنوان نشانه نمادين يا رمزى تعبير نموده‌اند. مرحوم سيّد محمّد صدر از احتمال‌

[١]. ر ك: سنن الترمذى: ج ٣ ص ٣٤٩ ح ٢٣٤٢، مسند ابن حنبل: ج ٣ ص ١١٥ و ١٢٣.

[٢]. ر. ك: مسند ابن حنبل: ج ٣ ص ٣٦٧.

[٣]. ر ك: المصنّف: ج ٨ ص ٦٥٧ ح ٦١.

[٤]. همان‌جا.

[٥]. تاريخ بعد الظهور: ص ١٩٢- ٢٠٣.

[٦]. ر. ك: العدد القويّة: ص ٨٩ ح ١٥٤ و ....

[٧]. الخصال: ص ٤٤٦ ح ٤٦ و ....