دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٦٢ - ميزان اعتبار زيارت دوم(مشهور به«زيارت شهدا»)

١. اين زيارت، در كتاب‌هاى: الإقبال،[١] المزار الكبير[٢] و مصباح الزائر[٣] آمده است؛ ليكن در مصادر كهن، مانند: كامل الزيارات و مصباح المتهجّد، گزارش نشده است.

٢. با توجّه به اين كه شيخ طوسى در سلسله سند اين حديث (زيارت) است، جاى اين پرسش وجود دارد كه: چرا ايشان، اين زيارت را در مصباح المتهجّد نياورده است؟

٣. بر فرض آن كه سند اين حديث را تا شيخ طوسى معتبر بدانيم، به نظر مى‌رسد كه پس از شيخ طوسى، سند، دچار گسستگى و سَقْط است؛ زيرا در فاصله طولانى دوران حيات شيخ طوسى (٣٨٥- ٤٦٠ ق) تا زمان صدور حديث (سال ٢٥٢ ق)، تنها دو واسطه، آن را گزارش كرده‌اند كه عادتاً ممكن نيست.

٤. زمان صدور زيارت‌نامه ياد شده، سال ٢٥٢ ق، يعنى دوران امامت امام هادى عليه السلام و قبل از ولادت امام مهدى عليه السلام گزارش شده است. بنا بر اين، مقصود از «ناحيه مقدّسه» در اين حديث، نه امام مهدى عليه السلام، بلكه امام هادى عليه السلام (٢١٤- ٢٥٤ ق) است.

با توجّه به نكات ياد شده، اين زيارت‌نامه نيز سند معتبر ندارد. البته بايد توجّه داشت كه معتبر نبودن سند، به معناى مجعول بودن حديث نيست؛ بلكه بدين معناست كه نمى‌توان آن را به طور مستقيم و صريح، به اهل بيت عليهم السلام نسبت داد و در اين گونه موارد، شايسته است كه متن مورد نظر، با استناد به منبعى كه آن را گزارش كرده، مورد بهره‌بردارى قرار گيرد.

[١]. ر. ك: الإقبال: ج ٣ ص ٧٣.

[٢]. ر. ك: المزار الكبير: ص ٤٨٥.

[٣]. ر. ك: مصباح الزائر: ص ٢٧٨.