او به نوعی تأثیر کرده باشد، اینها بعد از او باقی می‌ماند. در این حدود همه مردم از خودشان اثر باقی می‌گذارند و شاید هیچ کس نباشد که برود و هیچ اثری نگذارد و اگر هم باشد خیلی به ندرت است. ولی بعضیها اثرهایی بزرگ و به صورت سنت باقی می‌گذارند؛ یعنی کاری انجام می‌دهند[١] که بعد از آنها جامعه از راه آنها می‌رود و از آنها پیروی می‌کند و وسیله‌ای می‌شوند برای این که عامه مردم از این راه، یا به خیر و سعادت برسند و یا به شر و شقاوت. آنوقت چه بسا که انسان «ما أخّرش» صد برابر «ما قدّمش» باشد؛ به جهت اینکه «ما قدّمش» اعمالی بوده که در طول زندگی‌اش انجام داده، ولی «ما أخّرش» آثاری است که بعد از رفتنش بعد از هزار سال هنوز باقی است. کسی که کتابی تألیف می‌کند که مؤثر در مردم است (حالا یا اثر خوب یا اثر بد)، بعد از هزار سال هنوز اثرش کار می‌کند و هزار سال دیگر هم شاید کار بکند و در هر زمانی ممکن است هزارها نفر با این کتاب هدایت شوند یا گمراه شوند، پس ماأخّرش خیلی بیشتر است از ما قدّم. این است که قرآن همیشه ما را به پیش فرستاده‌ها و پس فرستاده‌ها توجه می‌دهد و تکیه‌گاه آیات در سوره مبارکه اِذَا الشَّمْسُ کوِّرَتْ، جمله عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ بود و در اینجا جمله عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ است[٢] .

یا اَیهَا الاِْنْسانُ ما غَرَّک بِرَبِّک الْکریمِ. از این به بعد، جمله‌هایی است

[١] . حالا يا كار خوب يا كار بد.

[٢] . هفته قبل عرض كردم كه ما به واسطه يك سلسله سرگرميهايی كه به كارهای دنيوی داريم، شايد از اينكهقرآن اين همه روی مسئله قيامت تكيه می‌كند، اين سؤال در ذهنمان بيايد كه آيا لازم است قرآن به اين مقدارپشت سر هم اين موضوع را بگويد. ولی وقتی كه آن روز برسد خواهيم فهميد كه اين مقداری كه امروز به نظر مازياد می‌رسد، هيچ زياد نيست.