نیامده است که فقط به ما خبر بدهد که یک روز ستارگان چنین می‌شوند و خورشید چنان می‌شود. بشوند یا نشوند، این به سعادت ما چه ارتباطی دارد؟! آن چیزی که به سعادت ما ارتباط دارد این است که همه اینها مقدمه پیدایش چیزی است که قرآن از آن به یوْمُ الدّین تعبیر می‌کند و آن، روزی است که یک پیوستگی میان انسان و عمل انسان رخ می‌دهد؛ یعنی روزی است که انسان به اعمال خودش که پیش فرستاده است می‌رسد و تمام سعادتش و شقاوتش بستگی به آن دارد. در ادامه سوره انفطار این مطلب را با این جمله بیان می‌کند: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ. در سوره اِذَا الشَّمْسُ کوِّرَتْ فرمود: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أحْضَرَتْ هر نفسی می‌داند که برای خود چه حاضر کرده. آنجا از جهتی یک مقدار کلی و مبهم ذکر کرده بود و اینجا همان معنا را با این تعبیر بیان فرموده: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ آن وقت هر نفسی می‌داند چه پیش از خود فرستاده است و چه بعد از خود باقی گذاشته است.

پیش فرستاده‌ها و پس فرستاده‌ها

مسئله ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ به تعبیرهای مختلفی در قرآن مجید آمده است. اینکه انسان هر عملی که مرتکب می‌شود به منزله یک «پیش فرستاده» است و عمل انسان قبل از خود انسان به عالمی که متناسب با آن است بالا می‌رود، در قرآن زیاد آمده است. از جمله در اواخر سوره مبارکه حشر می‌فرماید: یا اَیهَا الَّذینَ امَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللهَ اِنَّ اللهَ خَبیرٌ بِما تَعْمَلونَ[١] . ای اهل ایمان تقوای الهی داشته باشید و باید هر نفسی نظر کند و دقت کند در آنچه که برای فردای خود پیش می‌فرستد.

[١] . حشر / ١٨.