کسی که نقشه فریبکارانه‌ای می‌کشد و نمی‌داند که این نقشه در نهایتِ امر به ضرر خودش تمام می‌شود، گاهی شخصی است که استحقاق آگاه کردن دارد[١] . ولی گاهی شخصی است که استحقاق آگاه کردن ندارد و او را رها می‌کنند تا با همین نقشه‌اش زمین بخورد و نتیجه مکر و نیرنگش را ببیند، و این یعنی همان «یخادِعونَ اللهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ[٢] » و «یخادِعونَ اللهَ وَ الَّذینَ امَنوا وَ ما یخْدَعونَ اِلّا اَنْفُسَهُمْ[٣] ». یعنی اینها که چنین نقشه‌ای می‌کشند خیال می‌کنند که دیگری را فریب داده‌اند، در صورتی‌که در واقع فقط خودشان را فریب داده‌اند چون ضرر بیشتر را خودشان برده‌اند. انسان هیچ‌گاه نمی‌تواند ـ العیاذبالله ـ خدا را گول بزند. انسان به این کوچکی نمی‌تواند با نظامات کلی عالم نیرنگ‌بازی کند. حافظ چه خوب می‌گوید :

صوفی نهاد دام و سر حقّه باز کرد بنیاد مکر با فلک حقّه‌باز کرد

بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد

حداکثر کاری که انسان می‌تواند بکند این است که انسانی مثل خودش را فریب دهد و الّا انسان نمی‌تواند قوانین این عالم را فریب دهد. مثل[٤] این که کسی بگوید «من طب را فریب می‌دهم». انسان طبیب را می‌تواند فریب بدهد ولی طب را نمی‌تواند فریب بدهد. طبیب را به این

[١] . به اين صورت كه ديگری به او بگويد اشتباه می‌كنی و اين نقشه به ضرر توست، و يا حتی به زور او را منع كند.

[٢] . نساء / ١٤٢.

[٣] . بقره / ٩.

[٤] . در مقام مثال عرض می‌كنم.