وَ اِذَا الاَْرْضُ مُدَّتْ. و آنگاه که زمین گسترانیده شود. زمین الان یک حالت گسترش و گسترانیدگی‌ای دارد ولی از این آیه فهمیده می‌شود که حالت گسترشی بیشتر از آنچه که فعلا دارد پیدا می‌کند. وَ اَلْقَتْ ما فیها وَ تَخَلَّتْ. و هر چه در دل خود دارد بیرون می‌افکند و خود را از آنچه که در درون دارد خالی می‌کند. (قدر مسلّمش اجساد و بدنهای خاک شده انسانهاست.) وَ اَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ. زمین فرمان پروردگار خودش را گوش می‌کند و سزاوار چنین کاری قرار داده شده است. (عین آنچه درباره آسمان گفته شد، در اینجا در مورد زمین گفته شده.)

یا اَیهَا الاِْنْسانُ اِنَّک کادِحٌ اِلی رَبِّک کدْحآ فَمُلاقیهِ.

اینجا به جای اینکه ـ به اصطلاح علمای ادب ـ جواب «اذا»[١] ذکر شود، چیزی ذکر شده است که به منزله جواب «اذا» است؛ یعنی بعد از اینکه چند مرتبه می‌گوید «آنگاه که چنین شود»، نمی‌گوید چه می‌شود، بلکه می‌فرماید: «ای انسان! تو به سوی پروردگارت با سختی و رنج سیر می‌کنی و او را ملاقات خواهی کرد» یعنی وقتی که این شرایط واقع بشود ملاقات پروردگارت و حضور در نزد پروردگارت ]رخ می‌دهد.[ یکی از آیات عجیب قرآن همین آیه است و از آیاتی است که مفهوم و ماهیت معاد را روشن می‌کند.

معاد

قدر مسلّم این است که در اصطلاح قرآن کلمه «معاد» نداریم و شاید در

[١] . در سوره تكوير در جواب «اذا» فرمود: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ، و در سوره انفطار در جواب «اذا» فرمود :عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ.