سنگین‌تری فرو رفت؟ اگر این آدم نیرنگی در کارش بود و از طرف سیاستهای استعماری تغذیه می‌شد، نتیجه کارش نمی‌توانست پاره شدن زنجیرهای استعماری باشد. بعد از او در کشورهای اسلامی یکی پس از دیگری انقلاب و مبارزه با استعمار بپا شد و هنوز هم هر جنبشی که در کشورهای اسلامی هست، به یک معنی ادامه کارهای سید جمال اسدآبادی است. این مرد چهار سال در نجف پیش دو نفر از شخصیتهای بسیار بزرگ دنیای اسلام تحصیل می‌کند، یکی مرحوم شیخ مرتضی انصاری که استاد المتأخرین و استاد تمام علمای صد و پنجاه سال اخیر است و تحولی در فقه و اصول ایجاد کرد و از نظر تقوا و علم فقه و اصول در دنیای اسلام آدم کم‌نظیری است، و دیگری مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی، مردی که معلم اخلاق و سیر و سلوک و معنویت بوده و او هم در دنیای اسلام کم نظیر است.

او چهار پنج سال زیر دست این افراد تربیت شده و تا آخر عمر هم اثر تربیت اینها در او دیده می‌شود. فرهنگ اوّلی این آدم فرهنگ اسلامی است. گو این که به اروپا رفت و زبانهای اروپایی را هم آموخت و به فرهنگ اروپا هم آشنا شد، ولی شخصیتش در فرهنگ اسلامی منعقد شد و بعد به اروپا رفت و تا آخر عمر هم نشانه بهره‌ور شدن از فرهنگ اسلامی در آثار و نوشته‌هایش پیداست. مثلا در ضمن مبارزاتی که در هندوستان با طبیعی‌ها و دهریون داشته، رساله‌ای نوشته به نام رساله نِیچِریة[١] . این رساله تقریبا صد سال پیش نوشته شده و واقعا عالی است، یعنی من کس دیگری را ندیده‌ام که در آن زمان در ردّ مادیین به این استحکام رساله بنویسد.در اروپا در ردّ ارنست رنان[٢] که مقاله‌ای علیه

[١] . در هندوستان به مادّيون «نِيْچِريها» می‌گفته‌اند. ] به معنی طبيعت است.[

[٢] . يكی از دانشمندان بزرگ اروپای آن زمان كه هنوز هم نظرياتش در تاريخ اديان معتبر است.