در مورد «پیش فرستاده‌ها» مطلب معلوم است، «پس فرستاده‌ها» چطور است؟ یعنی آنهایی که خود شخص، اول می‌رود و بعد از او آنها را می‌فرستند چیست؟ مگر ممکن است انسان پس فرستاده هم داشته باشد؟ بله. از جمله جاهایی که این مطلب ذکر شده یکی همین آیه مورد بحث است و دیگر آیه‌ای در سوره یس[١] . در سوره مبارکه یس می‌خوانیم: اِنّا نَحْنُ نُحْی الْـمَوْتی وَ نَکتُبُ ما قَدَّموا وَ اثارَهُمْ[٢] . («اِنّا» یعنی تحقیقا ما، و باز «نَحْنُ» تأکید آن «نا»ی در «اِنّا» است.) همانا ما، ما زنده خواهیم کرد مردگان را و هر چه را که آنها پیش از خود می‌فرستند و نیز آثارشان را می‌نویسیم. اینجا تعبیر به «اثر» شده (اثر جای قدم را می‌گویند[٣] ) و در آیه مورد بحث هم تعبیر این بود: ما قَدَّمَتْ وَ اَخَّرَتْ.

سنت حسنه و سنت سیئه

حال سؤال این است: آنهایی که انسان بعد از خودش باقی گذاشته است چیست؟ در جواب می‌گوییم: همانهایی است که در روایات از آنها تعبیر به سنت حسنه و سنت سیئه شده است. بعضی انسانها وقتی از دنیا می‌روند، با رفتن آنها پرونده آنها در دنیا بسته می‌شود و هیچ اثری بعد از خود باقی نمی‌گذارند، نه اثر خوب و نه اثر بد. این گونه اشخاص شاید به ندرت پیدا شوند. ولی غالبا انسانها از خود اثر باقی می‌گذارند، منتها با تفاوت؛ یعنی بعضی انسانها اثرهایشان در شعاع کم است و بعضی در شعاع زیاد. اگر انسان در دوست خودش تأثیری کرده باشد (حالا یا اثر خوب یا اثر بد) و یا اگر فرزندی از خودش باقی گذاشته باشد و در تربیت

[١] . در ذهنم هست كه در جاهای ديگر قرآن هم ذكر شده.

[٢] . يس / ١٢.

[٣] . انسان می‌رود و جای قدمش بعد از خودش باقی می‌ماند.