بِغائِبینَ. و آنها از آن جحیم پنهان نیستند. این آیه را به دو صورت می‌شود تفسیر کرد. یکی (که همان ظاهر آیه است) این است که فجار همین الان از جحیم و جهنم پنهان نیستند، و تفسیر دیگر این که فجار در قیامت از جحیم پنهان نیستند و هرگز هم پنهان نخواهند شد و خالد در آنجا خواهند بود. اگر دومی را بگوییم، معنی آیه خیلی واضح و روشن است و قهرا آیه در مورد گروه خاصی از فجار است[١] ، چون همه گنهکاران در جهنم خالد نیستند[٢] .

ولی اگر بگوییم معنای اول مقصود است (که ظاهر آیه هم همین است) شامل همه فجار می‌شود و معنی آیه این است که فجار الان هم از جهنم پنهان نیستند و همین الان بدون این که خودشان احساس کنند، در واقع در جهنم هستند و وقتی وارد آن عالم شوند می‌فهمند که در جهنم بوده‌اند و نمی‌دانسته‌اند. آنوقت معنی آیه مثل معنای این آیه کریمه قرآن می‌شود: وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لَ مُحیطَةٌ بِالْکافِرینَ[٣] . می‌فرماید: «جهنم به کافران احاطه دارد» نه اینکه احاطه پیدا می‌کند[٤] .

وَ ما اَدْریک ما یوْمُ الدّینِ. ای انسان! (باز مخاطب، انسان است) تو

[١] . همان طور كه مفسرين گفته‌اند.

[٢] . خلود در جهنم مربوط به كسانی است كه مشرك يا كافر باشند و اصلا اهل توحيد و لااله الّا الله نباشند.

[٣] . عنكبوت / ٥٤ .

[٤] . مكرر گفته‌ايم كه در اين زمينه شواهد و دلايل زياد است. اين داستان را هم قبلا عرض كرده‌ايم كه پيغمبر اكرمبا اصحابشان نشسته بودند، يكدفعه جمله‌ای فرمودند (گويا اين جمله الله اكبر بوده). اصحاب گفتند: «يا رسولالله خبر تازه‌ای است؟» فرمود: «هفتاد سال پيش سنگی را از لبه جهنم پرت كردند، الان به قعر جهنم رسيد و منصدای آن را شنيدم كه گفتم الله اكبر.» بعدا متوجه شدند يك يهودی كه هفتاد سال عمر كرده بود، در همين لحظهاز دنيا رفته بود. فهميدند مقصود پيغمبر اين بوده كه اين شخص هفتاد سال در جهنم در حال سقوط بوده و الانبه آخرين جايی رسيد كه بايد می‌رسيد.سؤال : آيه وَ اِنْ مِنْكُمْ اِلّا وارِدُها (مريم / ٧١) اشاره به همين مطلب است؟استاد : بله تأييد همين است.