نکته دیگر این که از این آیه دو مطلب استنباط می‌شود، یکی جنبه فردی و دیگر جنبه اجتماعی آیه. اگر از نظر فردی در نظر بگیریم، این آیه خطاب به یک فرد می‌گوید: ای انسان! (مثلا ای زید!) تو باید در آنچه تغذیه می‌کنی فکر کنی. در تغذیه روحی خودت، یعنی در آنچه می‌بینی و می‌شنوی و می‌خوانی و در آنچه به تو تعلیم می‌کنند، در همه اینها دقت کن و ببین چه چیزی وارد روح خودت می‌کنی. هر دیدنی و هر شنیدنی، چیزی را وارد روح می‌کند. البته حواسّ دیگر هم همین گونه هستند، منتها نه به درجه سمع و بصر. هر بوییدنی، هر چشیدنی و هر لمس کردنی، چیزی را وارد روح انسان می‌کند. گاهی انسان با یک بوییدن، یک لمس کردن و یا یک چشیدن، به سویی کشیده می‌شود. همه اینها نیرو و جاذبه دارند. گاهی با یک کتاب و یا یک سطر، با یک سخن و یا یک درس، انسان زیر و رو می‌شود (حال یا خوب است، بد می‌شود و یا بد است، خوب می‌شود). پس انسان در تغذیه‌های روحی و معنوی خیلی باید محتاط باشد.

از نظر اجتماعی، مسئله در سطحی وسیعتر و بالاتر مطرح است. یعنی باید حساب کرد که در جامعه چه چیزهایی صحیح است که باشد و چه چیزهایی صحیح نیست که باشد. این مطلب را در اینجا از این جهت طرح کردم که بعضی تحت عنوان «آزادی» ـ مثلا آزادی فکر ـ می‌گویند: نباید جلو هیچ چیزی را گرفت؛ یعنی حتی اگر حکومتی واقعا نماینده مردم باشد و بخواهد از روی حقیقت کار کند، حق ندارد که مثلا پاره‌ای از نوشته‌ها را محدود کند[١] .

[١] . اين كه گاهی قدرتهای ناصالحی از افكار و نوشته‌های خوب جلوگيری می‌كنند و افكار و نوشته‌های بد راآزاد می‌گذارند، محل بحث ما نيست. بحث ما در اين است كه يك قدرت صالح آيا حق دارد در اين كار دخالتكند يا حق ندارد؟