سوگند به این نظام آسمانی که ستاره‌هایی که غروب می‌کنند دوباره طلوع و طروق می‌کنند. پس در واقع این قَسم همان قَسم است با تعبیر دیگری که با مُقْسَمٌ علیه یعنی موضوع محشور شدن مردم در معاد، خوب تناسب پیدا می‌کند.

وَ الاَْرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ. و سوگند به زمینِ صاحب شکاف. اگر آیه قبل را به همان گونه که گفتم معنی کنیم، معنی این آیه خیلی روشن است. کار زمین این است که شکافته می‌شود و دانه گیاهی از آن بیرون می‌آید و اصلا روییدن به معنی شکافتن زمین است. اینکه قسم می‌خورد به زمینی که چنین خاصیتی دارد، می‌خواهد بفرماید یک روزی زمین شکافته می‌شود و شما هم مثل گیاهی که از زمین بیرون می‌آید، از زمین بیرون می‌آیید.

بعضی گفته‌اند «رجع» در اینجا به معنی باران است[١] و معنی آیه این است: سوگند به آسمانِ

بارنده و زمینِ صاحب شکافتن. در این صورت باز مقصود همان است که گفتیم، منتها به تعبیر دیگری. یعنی این که می‌فرماید: سوگند به باران که از بالا می‌آید و زمین را می‌شکافد (که همین، منشأ روییدن دانه‌هایی است که در زمین است) باز اشاره است به این که قیامت هم چنین چیزی است. ولی آن معنی که اول عرض کردم، بهتر است.

اِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ. این سخنی است فصل، یعنی فاصل و قاطع و بدون شک و تردید و تخلف‌ناپذیر که توجیه و تأویل در آن راه ندارد. وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ. هزل و شوخی نیست، جدّ و حقیقت است و تخلف‌ناپذیر، یعنی محال است که محقق نشود.

[١] . چون عرب به باران می‌گويد رجع.