فَلا اُقْسِمُ بِالشَّفَقِ. نه، سوگند به سرخی اول شب. «شفق» و «فلق» از مظاهر خلقت‌اند که قرآن به آنها قسم می‌خورد. سپیده صبح را «فلق» و سرخی اول شب را «شفق» می‌گویند. بعد از اینکه خورشید غروب می‌کند، در افق مشرق ابتدا یک مقدار قرمزی دیده می‌شود که بعد این قرمزی مثل اینکه از بالای سر انسان رد بشود، می‌آید در مغرب و به صورت یک حُمره و قرمزی نمودار می‌شود. یکی از آن مناظر زیبایی که همیشه اهل شعر و ادب آن را توصیف می‌کنند همین شفق است.

وَ اللَّیلِ وَ ما وَسَقَ. سوگند به شب و جمع کردن شب. شب، عامل جمع‌آوری جاندارها اعم از انسان و غیر انسان است، بر خلاف روز که عامل پهن کردن و بیرون آمدن است. در شب، انسانها و همه حیوانات از درنده گرفته تا حشره و پرنده به مراکز خودشان می‌روند و آرام می‌گیرند و در روز پهن می‌شوند.

وَ الْقَمَرِ اِذَا اتَّسَقَ. و سوگند به ماه آنگاه که اتّساق و اتّزان کامل می‌پذیرد، سوگند به ماه تمام (ما معمولا می‌گوییم ماه شب چهارده) لَتَرْکبُنَّ طَبَقآ عَنْ طَبَقٍ که شما سوار خواهید شد مرحله‌ای بعد از مرحله‌ای. قرآن اینجا تعبیر به «رکوب» می‌کند[١] . می‌فرماید: شما به منزله سوارهایی هستید که از مرحله‌ای به مرحله‌ای سوار خواهید شد و خواهید رفت؛ فقط تا اینجا نیامده‌اید، از اینجا هم می‌روید؛ مرگ برای شما یک مرحله است، برزخ و حشر و حساب مراحل دیگری هستند، بهشت برای عده‌ای و جهنم برای عده‌ای مرحله دیگری است.

بعضی آیه لَتَرْکبُنَّ طَبَقآ عَنْ طَبَقٍ را طور دیگری معنی کرده‌اند که در برخی روایات هم این معنی آمده است، اگرچه با سیاق این آیات جور

[١] . در آيات قبل، تشبيه كردم به سوار شدن در كشتی.