آنچه گفتند،گفت: أُولٰئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللّٰهُ مٰا فِي قُلُوبِهِمْ ،ايشان آنانند كه خداى تعالى داند آنچه در دلهاى ايشان[است] [١].و«اولئك»اشارت است به آن منافقان كه ذكر ايشان در آيت اوّل رفت.حق‌تعالى گفت:يا محمّد!از ايشان اعراض كن و بگرد[و بر] [٢]ايشان اقبال مكن. وَ عِظْهُمْ ،و براى اعذار و انذار و حجّت ايشان را وعظ كن و پند ده به زبان،و عقوبت مكن ايشان را.

وَ قُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً ،بعضى گفتند مراد آن است كه:ايشان را به قتل بترسان اگر توبه نكنند.ضحّاك گفت:ايشان را بر ملاء وعظ كن و در سرّ قولى بليغ گوى كه ايشان را زجر كند [٣]در مستقبل از مثل اين بعضى دگر گفتند:اعرض [٤]عن قبول عذرهم،عذرشان مپذير كه دروغ مى‌گويند،و پند ده ايشان را و بليغ گوى،و معنى آن‌كه:اگر آنچه در دل دارى اظهار كنى،بفرمايم كشتن شما را [٥].

آنگه حق‌تعالى غرض و حكمت خود در بعثت انبيا بگفت كه: وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ ،و اين«من»زيادت است،و لكن در او معنى هست و آن مبالغت است و تأكيد در نفى،چنان كه گويى:ما جاءني من احد،تا مستغرق جنس باشد در نفى، يعنى هيچ پيغامبر را نفرستاديم [٦]إلاّ براى آن تا طاعتش دارند و فرمانش برند. بِإِذْنِ اللّٰهِ ،أى بأمر اللّٰه،به فرمان خداى كه طاعت ايشان بر خلقان واجب كرد،نظيره قوله تعالى: وَ مٰا كٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ [٧]... اى بامر اللّٰه.و«اذن»به معنى لطف باشد في قوله: وَ مٰا كٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ [٨]وَ مٰا هُمْ بِضٰارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ [٩]،و قيل:بعلم اللّٰه و قيل:باعلام اللّٰه،آنگه آنچه صلاح ايشان در آن بود كه ايشان نكردند بگفت: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا ،و اگر ايشان چون بر خويشتن ظلم كردند.

مفسّران گفتند:بتحاكمهم [١٠]الى الطّاغوت،به آن‌كه به حكومت بر طاغوت رفتند.

و ظلم ايشان را بر خود دو معنى بود:يكى از جهت لغت،و دگر [١١]از جهت

[٢] [١] .اساس:ندارد،با توجّه به وز،مت،تب افزوده شد.

[٣] .مرّ:كنند.

[٤] .كذا:در اساس،وز،مت،تب،با توجّه به آج،لب و مر تصحيح شد.

[٥] .مر:بفرمايم بستن شما را و بكشند.

[٦] .مر+الا ليطاع.

[٧] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ١٤٥.

[٨] .سورۀ يونس(١٠)آيۀ ١٠٠.

[٩] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٠٢.

[١٠] .اساس،وز،مت:يتحاكمهم،با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[١١] .آج،لب:و يكى.