لقد كنت في قوم عليك أشحّة بفقدك الّا من اذا طاح طائح
يودّون لو خاطوا عليك جلودهم و هل يدفع الموت النّفوس الشّحائح
قوله: وَ إِنِ امْرَأَةٌ ،مرفوع است به فعلى مضمر،و التّقدير:و ان خافت امرأة، خافت اوّل حذف كردند لدلالة الثّانى عليه،و براى آن‌كه دانند كه«إن»حرف شرط است،و شرط در اسماء نشود،جز در افعال صورت نبندد،و مثله قولهم:لو ذات سوار لطمتني،أى لو لطمتني ذات سوار لطمتني،و قال الشّاعر:

فمتى واغل ينبهم يحيّوه و يعطف عليه كأس السّاقي
أى فمتى يحيّوا واغل ينبهم يحيّوه [١].

وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا ،و اگر احسان كنى [٢]به آن‌كه با زن بسازى [٣]و بر او ديگرى ايثار نكنى [٤]،يا زن احسان كند و صبر بر آنكه مرد زن ديگر كند و بسازد. وَ تَتَّقُوا ،و از خداى بترسى [٥]. فَإِنَّ اللّٰهَ كٰانَ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِيراً ،خداى تعالى به آنچه شما مى‌كنيد داناست [٦].

وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسٰاءِ ،حق‌تعالى نفى قدرت يكى از ما كرد بر آنكه تسويه كند از ميان زنان در باب ميل طباع براى آن‌كه اين به ما تعلّق ندارد و در مقدور ما نيست،و اگرچه ما را برآن حرص باشد.و اين من أدلّ الدّليل [٧]است بر آنكه فعل ما آن باشد كه وجودش موقوف باشد بر قصد و داعى [٨]ما،و انتفايش موقوف باشد بر كراهت و صوارف ما جز آنچه فعل ما نباشد،اگرچه ما را قصد و داعى [٩]باشد و حرص و ارادت،حاصل نيايد.

آنگه حق‌تعالى گفت:اين كار به شما نيست،و مراد نه تسويت است در نفقه و كسوت و مراعات به مقاربت كه اين در مقدور ماست،و اگر بر اين وجه حمل كنند

[١] .كذا در اساس و همۀ نسخه بدلها،ظاهرا عبارت به اين صورت صحيح است:«فمتى ينبهم واغل ينبهم».

[٩] [٢] .تب،مر:كنيد.

[٣] .تب،مر:بسازيد.

[٤] .تب،مر:نكنيد.

[٥] .تب:خداى تعالى بترسيد.

[٦] .آج،لب،لت+چنان كه شاعر گفت بالفارسيه: سرّ تو كه دارى فلك مى‌داند او موى به موى رگ‌به‌رگ مى‌داند گيرم كه به زرق خلق را بفريبى با او چه كنى كه يك‌به‌يك مى‌داند

[٧] .تب:ادلّ دليل.

[٨] .مر:دواعى.