إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا ،گفتند يعنى قوم موسى ما هرگز تا اين قوم جبّاران در آنجا باشند در آنجا نشويم و«ما»أمد راست و در معنى مدّت باشد يعنى مدّة دوامهم فيها، فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ ،ضمير منفصل براى آن آورد تا عطف اسم ظاهر توان كردن بر او كه عطف اسم ظاهر بر ضمير مستكنّ [١]نشايد كردن براى آن‌كه به آن ماند كه عطف اسم بر فعل كرده و مثله قوله: اُسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ [٢]،و مثله قوله: إِنَّهُ يَرٰاكُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ [٣]،گفتند ما نرويم در آنجا تا ايشان آنجا باشند و تو و خدايت بروى و كارزار كنى كه ما اين جا نشسته‌ايم.

و در خبر آمد كه رسول-عليه السّلام-عام الحديبيّة چون مشركان او را منع كردند از خانۀ خداى خواست تا اصحاب خود را امتحان كند گفت من مى‌روم و اين هدى خود مى‌برم تا به نزديك خانۀ خداى بكشم،مقداد اسود گفت:و اللّٰه كه ما تو را آن نخواهيم گفتن كه بنى اسرائيل پيغامبرشان را گفتند: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ ،و لكن نقاتل عن يمينك و شمالك و من بين يديك و من خلفك و لو خضت بحرا لخضناه معك و لو تسنّمت جبلا لعلوناه معك و لو ذهبت بنا الى [٤]برك الغمار لتابعناك.و لكن كارزار كنيم از راست و چپ و پيش و پس تو و اگر در دريا شوى در آن دريا شويم با تو و اگر بر كوه روى با تو بر كوه آييم و اگر ما را به كارزار سخت برى با تو بياييم [٥]صحابه چون اين بشنيدند گفتند ما نيز هم اين مى‌گوييم و هم چنين كنيم،رسول-عليه السّلام از آن سخن شادمانه [٦]شد.

موسى-عليه السّلام-چون اين بشنيد از ايشان گفت بار خدايا:انّي لا املك الّا نفسي و اخي،من مالك نه‌ام بر كسى از اينان مگر بر خود و بر برادرم از ميان ما و اين كافران فاسقان جدا كن و آيت دليل آن مى‌كند كه آنان كه اين قول گفتند كافر بودند از نسبت ذهاب و قتال با خداى و ظاهر اين تشبيه است و مورد كلام مورد استهزاء و تهكّم و هر دو كفر باشد و مراد به فسق در آيت كفر است براى آن‌كه همۀ

[٤] [١] .آج،لب،مر:منكر.

[٢] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٣٥،سورۀ اعراف(٧)آيۀ ١٩.

[٣] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ٢٧.

[٥] .آج،لب:برويم.

[٦] .لب،مر:شادمان.