سدّى گفت فتح[مكه] [٢]خواست ديگر مفسّران گفتند مراد فتح بلاد و حصون مشركان و جهودان است بر مسلمانان،و اولى‌تر آن بود كه حمل كنند بر عموم.قتاده گفت:مراد به فتح حكم و فصل است و حاكم را فتّاح خوانند.و منه قوله: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنٰا وَ بَيْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَيْرُ الْفٰاتِحِينَ [٣]،يعنى حكم كند ميان شما و ايشان أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ ،يا كارى و فرمانى از نزديك او.

در او چند قول گفتند:سدىّ گفت يعنى كارى پديد آرد يا فرمانى دهد قاطع، كه در آن اعزاز مسلمانى باشد و اذلال كفر،بعضى دگر گفتند مراد جزيت است كه بر اهل ذمّت نهاد.حسن بصرى و زجّاج گفتند مراد اذلال منافقان است به اظهار اسرار [٤]در نفاق.ابو على گفت مراد مرگ [٥]منافق است براى آن‌كه چون اعلام مرگ پيدا شود بداند كه بازگشت او با كجاست پشيمان شود بر نفاق و اضمار كفر و اظهار كردن خلاف آن‌كه در دل داشت [٦]. فَيُصْبِحُوا عَلىٰ مٰا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِينَ ، آنگه گفت ايشان را برآن اضمار و اسرار كه كرده باشند پشيمان شوند.

وَ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا ،ابن كثير و نافع و ابن عامر خواندند به اثبات واو و جمله قرّاء خوانند يقول به رفع لام،مگر ابو عمر [٧]كه خواند و«يقول الّذين آمنوا»عطفا على قوله، فَعَسَى اللّٰهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ ،اگر گويند چگونه شايد گفتن عسى اللّٰه أن يقول الّذين آمنوا؟گوييم تقدير خطا كردى چنين نيست«عسى اللّٰه أن يأتى بالفتح و يقول» و معنى آن باشد كه حق‌تعالى اميد مى‌دهد و طمع مى‌فكند [٨]مؤمنان را در آن‌كه خداى براى ايشان فتح و ظفر آورد [٩]و نيز طمع مى‌فكند [١٠]در آن‌كه مؤمنان به آنجا

[١] .مر:گشاده كند.

[٢] .اساس:ندارد،با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٣] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ٨٩.

[٤] .آج،مر+ايشان.

[٥] .آج،مر+مرد.

[٦] .مر:دارد.

[٧] .وز،مر:ابو عمرو.

[١٠] [٨] .مر:مى‌افكند.

[٩] .وز،آج،مر:آرد.