و [١]قوله: أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ ،مى‌خواهى [٢]كه هدايت دهى [٣]آن را كه خداى اضلال كرده باشد؟و در اين«اضلال»دو قول گفتند:يكى آن‌كه سمّاهم ضالّين و حكم بضلالهم،چنان كه كميت گفت [٤]:

فطائفة قد أكفروني بحبّكم و طايفة قالوا مسيء و مذنب
و وجه ديگر آن‌كه:وجدهم اللّٰه ضالين،خداى ايشان را ضالّ يافته بود، چنان كه شاعر گفت [٥]:

هبونى امرءا منكم أضلّ بعيرة له ذمّة انّ الذّمام كبير
و وجهى دگر محتمل است،و آن آن است:خذلهم اللّٰه بكفرهم على سبيل العقوبة.مراد به اضلال خذلان باشد بر سبيل عقوبت.و وجهى دگر آن است كه:

اضلّه عن طريق الجنّة و الثّواب،خداى ايشان را از ره بهشت و ثواب اضلال كند،و اين هر چهار وجه محتمل است و كلام در«ضلال»باستقصاء برفته است في قوله:

يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً [٦] .

وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً ،و هركه خداى او را اضلال كند به اين معانى كه گفتيم تو او را راهى نيابى امّا به ره ثواب و امّا به تسميه و حكم هدى،و امّا به توفيق و لطف،و هيچ تمسّك نيست مجبّره را بقوله: أَرْكَسَهُمْ ،براى آن‌كه گفت: بِمٰا كَسَبُوا ،تصريح كرد به آن‌كه اين معنى به ايشان به استحقاق رفت و به جزاى كسب ايشان بر سبيل عقوبت.و«فئه»در لغت فرقه باشد من فأوت رأسه بالسّيف إذا شققته به،و الفأو شعب من شعاب الجبل.

قوله: وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمٰا كَفَرُوا ،آنگه خداى تعالى از اين منافقان خبر داد كه:ايشان تمنّا مى‌كنند و مى‌خواهند كه شما هم چو [٧]ايشان كافر باشيد.آنگه نهى

[١] .آج،لب:فى.

[٢] .مى‌خواهى/مى‌خواهيد.

[٣] .دهى/دهيد.

[٤] [٥] .تب+شعر.

[٦] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٢٦.

[٧] .مر:همه،آج،لب،مر،لت:هم چون.