إِنَّ الْمُنٰافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ ،آنگه بيان كرد كه منافقان در درك اسفل باشند و طبقۀ زيرين از دوزخ،و خداى تعالى چنان كه بهشت[را] [١]طبقات آفريد بعضها فوق بعض دوزخ[را] [٢]نيز دركات آفريد بهرى از بهرى فروتر [٣]و اهل كوفه خواندند الّا ابو بكر فى الدّرك به سكون را و هما لغتان كالشعر و الشّعر و النهر و النّهر و الشّمْع و الشّمع.

و در خبر هست كه خداى تعالى[را] [٤]در دوزخ در درك اسفل تابوتهاست از آتش آن جاى منافقان است.عبد اللّٰه عمر گفت:سه گروه باشند كه روز قيامت آن عذاب ايشان را بود كه كس را نبود منافقان را و كافران به مائدۀ عيسى را و آل فرعون را و مصداق اين در كتاب خداست در باب منافقان:

قوله تعالى: إِنَّ الْمُنٰافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّٰارِ ،و در بعضى تفاسير آمده [٥]كه مراد به اين آيت هم بعضى منافقان‌اند كه خداى تعالى گفت: فَيَوْمَئِذٍ لاٰ يُعَذِّبُ عَذٰابَهُ أَحَدٌ وَ لاٰ يُوثِقُ وَثٰاقَهُ أَحَدٌ [٦].

و امّا كافران به مائده فى قوله تعالى: فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِينَ [٧].

و امّا آل فرعون فى قوله: أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذٰابِ وَ لَنْ تَجِدَ[لَهُمْ] [٨]نَصِيراً [٩]،اى ناصرا و فعيل بمعنى فاعل است اين جا و ايشان را يار و ياورى نيابى كه يارى ايشان كند بر خداى تعالى آنگه بااين‌همه كه از ايشان گفت [١٠]به لطف و كرمش در توبه و ره نجات و طريق خلاص بر ايشان بنه‌بست،گفت:

إِلاَّ الَّذِينَ تٰابُوا ،مگر آنان كه توبه كنند و از نفاق بازآيند و دل با زبان موافق [١١]كنند، وَ أَصْلَحُوا ،و كارهاى تباه كرده را اصلاح كنند،قوله،«و اصلحوا [١٢]»

[١] .اساس:ندارد،از آج افزوده شد.

[٢] .اساس:ندارد،از مر افزوده شد.

[٣] .تب:فرودتر.

[٤] .اساس:ندارد،از تب افزوده شد.

[٥] .ديگر نسخه بدلها:آمد.

[٦] .سورۀ فجر(٨٩)آيۀ ٢٥ و ٢٦.

[٧] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ١١٥.

[٨] .اساس:ندارد،با توجّه به قرآن مجيد افزوده شد.

[٩] .سورۀ مؤمن(٤٠)آيۀ ٤٦.

[١٠] .وز،تب،آج،لب:بگفت.

[١١] .مت:موافقت.

[١٢] .وز،تب،آج،لب،مر،لت+و.