روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٥٠ - ترجمه

خلاف در آن افتاد كه به كدام آيت منسوخ است؟آنگه گفت: وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ ،چون ذكر حصر و دلتنگى كرد و آن را به خداى تعالى تعلّق است،گفت:اگر به بدل حصر و دلتنگى و دل‌شكستگى ايشان و ملال ايشان از قتال شما ايشان را دليرى دادى بر شما بر اين وجه مورد آيت مورد منّت بود،گفت:

اگر خداى خواستى ايشان را بر شما مسلّط كردى مشيّت قدرت،چنان كه گفت:

وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَأَعْنَتَكُمْ [١]... ، وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصٰارِهِمْ [٢]،چنان كه يكى از ما گويد:اگر من خواهم چنين كنم و چنين كنم،يعنى توانم كردن و در دست من است.حق‌تعالى هم بر اين وجه گفت:تواند،و لكن نكند براى آن‌كه حكمت مانع است از آن.اگر خداى خواستى مسلّط كردى ايشان را بر شما تا با شما كارزار كردندى،نه آن‌كه دلشان تنگ كرد تا ملال آمد ايشان را از قتال شما و با شما قتال نكنند.

وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ ،و القا كنند به شما صلح،يعنى با شما صلح كنند و از ره كارزار شما دور شوند.و بعضى مفسّران گفتند چون بلخى و طبرى و جبّائى كه:مراد به«سلم»اسلام است،يعنى اگر اسلام آورند،و معنى از روى لغت متقارب است براى آن‌كه مسلم مستسلم باشد،و كذلك المسالم الّذي هو خلاف المحارب،قال الطّرمّاح [٣].

و ذاك انّ تميما غادرت سلما للاسد كلّ حصان وعثة الكبد
فَمٰا جَعَلَ اللّٰهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً ،خداى تعالى شما را بر ايشان راهى نكرد، يعنى دستى نداد از روى شرع،و رخصت نداد در قتال ايشان ما دام تا مسلم يا مسالم باشند.اگر مسلمان شوند برادران شمااند،و اگر در عهد و صلح شما آيند معاهد شما باشند،به هيچ دو وجه [٤]شما را نيست كه با ايشان كارزار كنى [٥].

آنگه گفت: سَتَجِدُونَ آخَرِينَ ،گروهى دگر را يابى [٦]شما،يعنى گروهى دگر هستند كه حكم ايشان خلاف حكم اينان است.خلاف كردند مفسّران در آن‌كه