بعضى دگر گفتند:مراد آن است كه دشمنان رسول را و اعداى دين را خداى تعالى دفع كرد به اشغال و امراض و موانع و حوايل و تعازى [١]و مرگ رؤسا و مقدّمان و ديگر اسباب شواغل.

عبد اللّٰه عبّاس گفت:مراد آن است كه جماعتى جهودان دعوتى ساختند و بيامدند و تقرّب كردند و لابه كردند [٢]و رسول-عليه السّلام-از كرم خلق خود و طمع ايمان ايشان اجابتى بكرد و غرض ايشان آن بود كه رسول را بكشند.جبرئيل آمد و رسول را خبر داد از عزم و مكر ايشان.چون بازآمدند و معاودت كردند رسول -عليه السّلام-گفت:خداى مرا خبر داد از انداخت و كيد شما،من اين جا [٣]نمى‌آيم و كيد ايشان باطل شد.پس خداى تعالى بر سبيل منّت اين آيت فرستاد.

بعضى دگر گفتند:سبب نزول [٤]آيت آن بود كه رسول-عليه السّلام-در غزاة بنى النّخله [٥]به وقت نماز به اصحابش [٦]نماز تمام مى‌كرد چه هنوز نماز خوف نيامده بود.

كافران طمع كردند كه غدرى كنند و بر ايشان حمله برند [٧]و قتل كنند گروهى را، خداى تعالى رسول را-عليه السّلام-اعلام كرد و آيت نماز خوف فرستاد.و بيان اين قصّه و نماز خوف در سورة النّساء گفتيم.و ذكر ضدّ نسيان بود.و گفته‌اند:حضور النّفس المعنى [٨]و مراد از او [٩]علم باشد.و ذكر گفتار باشد من

قوله-عليه السّلام- من ذكره فقد شكره. و مراد از اين جا [١٠]تذكر است و آنچه مرجع او علم باشد،جز كه علم عام‌تر است از ذكر چه ذكر علمى باشد بعد النّسيان براى آن‌كه در نقيض نسيان مستعمل بود.و فرق از ميان«ذكر»و«خاطر»آن است كه خاطر مرور المعنى على

[١] .كذا در همۀ نسخه‌ها،چاپ شعرانى(١٣٨/٤):تغازى.

[٢] .لت+و رسول را بخواندند.

[٣] .همۀ نسخه بدلها بجز مت:آنجا.

[٤] .مر+اين.

[٥] .مت:بطن النّحل.

[٦] .مر:با اصحابش.

[٧] .آج،لب،مر،لت:حمله كنند.

[٨] .وز،تب،لت:حضور المعنى للنفس،آج،لب حضور للنفس المعنى.

[٩] .لت:مراد به معنى.

[١٠] .وز،تب،آج،لب،لت:مراد اين جا.